heterodoks islam

islam inancının zamanla ana çizgilerinden kopup farklı yorumlanma hali.

(bkz: alevilik)

(bkz: haydariler)
(bkz: bektasiler)
(bkz: kalenderiler)

gereksinimler, çağa uygun yaşam anlayışları ve çağlar boyu süregelen kültürel birikimlerin, islam dini ile harman edilmesi sonucu ortaya çıkan ve islamın; insan yaşamına ve kültürel değerlerine yönelik aşırı müdahaleci tavrını red eden islam anlayışıdır.

aşağıdaki metinden de anlaşılacağı üzere, anadolu insanı, sünni islam'a oldukça büyük direnç göstermiş ve islamın başlangıcından itibaren geçen yüzlerce yıl boyunca, heterodoks islam anlayışı etkinliğini sürdürebilmiştir. ta! ki, büyük türkmen katili; yavuz sultan selim'e kadar.


" Çok sayıda belgede de görüldüğü gibi osmanlı devleti'nin temelini atan Süleyman, Ertuğrul ve Otman beyleri, dini tutuculuk içinde, cihad peşinde koşan islam gazileri olarak göstermek objektif tarihi gerçeklerle bağdaşmıyor. Bir yurt tutmak ve orada kalıcı olmak ereğiyle yurt arayan bu insanlar, Anadolu'yu bir baştan bir başa geçmiş, onlarca ırk ve inançla tanışmış, kişisel olarak heteredoks halk islam'ı anlayışının devamında karar kılmışlardı.

Bu inancın günümüzdeki izdüşümü ise, hem de hiç kuşkuya yer vermeyecek kadar açıktır ve halen Alevi-Bektaşilik olarak yaşamaktadır. Nitekim bu, sathi olarak nitelenen heteredoks islam inancının bir sonucudur ki, Osmanlı kurucuları, Konya Selçuklu Devletinden daha çok, özellikle ve bilinçli bir biçimde Bizans imparatorluğu ve islam dışı çevrelerle ilişki kuruyor, gerektiğinde ittifak yaparak Bizans'a yapılan saldırıları bertaraf ediyorlardı. Bununla birlikte, Anadolu Selçuklu Devletinin tepkisini almamaya da özen gösteriyor, Sultan II.gıyaseddin Keyhüsrev yönetimine saygıda kusur etmiyorlardı.

Batıni inancının doğal hoşgörü ve toleransı, Otman'ın insan ilişkilerine zenginlik-çeşitlilik katıyor, farklı kesim ve mensubiyetlerle kolaylıkla dostluk kurmasına ve başarısına büyük katkılar sağlıyordu. Harmankaya Tekfuru Bizans'lı Köse Mihal, Otman'ın yoldaşı ve müttefiki idi. Köse Mihal ve Otman Gazi'nin yakın adamları ve hizmetçileri genellikle bu Harmankaya'nın Bizans'lı yerli halkı arasından seçilirdi ki, o derece güvenilir adamlardı... otman, Çevre beyliklere ve obalara yapılacak saldırılara Mihal'le birlikte karar verir, onlardan gelen saldırılara da yine birlikte karşı dururlardı.

insanı merkez alan Batıniliği terk ederek, kadın ve kızlarımızı, mirastan mahrum etmek, erkekle eşit saymamak; sarığa, peçeye, tesettüre ambalajlamak bünyemizi bozmuştur. Bilimin yolunu, aklın öncülüğünü bırakıp, resim, sanat, müzik, felsefeyi dışlayarak ecdadımızın binlerce yıldan bu yana alıp getirdiği ve bizlere emanet ettiği koca bir kültür birikimini din-iman adına; doğma'ya terk ederek, bünyemize uymayan bir kültüre teslim olmak nasıl bir aklın ürünüdür?

Bu soruların makul bir yanıtı olmadığı gibi, kendimizden kaçmanın olanağı da yoktur. Anadolu'nun yerlisi için söylenecekler ayrıdır. Ama kökeninin Orta Asya olduğunu söyleyen ve buna inananlar bir şeye daha inanmak zorundadır; Orta Asya'dan Anadolu'ya intikal eden Türkmenler arasında, Sünni Türkmen aşireti yoktur. Bu konuda bütün otoriteler fikir birliği içindedir."

murtaza demir

ehl-i sünnet ve kendini sahabe anlayışına nispet eden kimi akımlar dışındaki tüm akımları içerdiğini söylemek yanlış olmaz...tamamen islamdan kopan(şahıslarda tanrılık belirebileceğini ve/veya hz.peygamberden sonra allahın elçileri ve/veya habercilerinin geleceğini iddia eden) versiyonları mevcut olduğu gibi(ismailiye,sebeiyye,bahailik,ahmedilik,19 culuk,temel akaidden sapan aşırı reformistler gibi) islam içerisinde sayılan versiyonlarıda vardır(zeydilik,caferilik,vahhabilik,bektaşilik,kalenderilik,ılımlı mezhepsizlik-ılımlı reformistlik gibi)...

tarikatçılık, şeyhçilik, tasavvuf öğretileri, rabıta şekilleri, sufilik, gönül aşkına dayalı, dünyeviyetten tamamı ile sıyrılmış islam anlayışı.
ki islam aleminin başına gelmiş olan en büyük felaketlerden birisidir bu anlayış. mehdi anlayışını doğuran anlayış da budur belki.
bu dünyadan tamamı ile el etek çekip, öteki dünya için; ancak islamla alakası olmayan yöntemler ile ulaşma çabası ve müslümanların altın çağını yaşadığı dönemde bir anda karanlıklara gömülme akıbeti. ve hala düzelemeyişler.

(#27909831)

sunni islam disinda, zaman zaman haylice disinda kalan anadolu’da 13. ve 14. yuzyillarda oldukca populer olmus islam yorumuna literaturde verilen isim. ozellikle gocer turkler icin islamiyet oncesi dinsel gelenekleri samanizmi, budizm etkisini anadoluda karsilastiklari hristiyanlik veya yahudilik etkilerini islamla birlestirdikleri bugun icin bile asiri, ‘anarsist’ sayilabilecek bir islam anlayisi. ama bunu bugunku alevilik ile karistirmamak gerek, anadolu aleviliginin bu donemin daha ertesinde sekillenmis oldugu soylenebiir.

heterodoks islamin ‘halk islami’ (folk islam) diye anilan hali kitabî, sufi versiyonlarina kiyasla gundelik hayatin ihtiyaclarina gore sekillenmis pratiklere, sozlu kulture, evliyalara, tekkelere dayaniyor. ayrica bazi dervislerin sunni islama gore ‘sapkinlik’ olarak addedilen, butun sosyal normlari, calismayi, evliligi, mulkiyeti reddeden, ice donuk mistik bir allah inancina dayanan inanislari da bu baslik altinda aniliyor. 

kalenderiler, haydari ler bu tur mezhepler arasinda tanimlanabilir. baba resul ve baba ishak da kalenderi babalari olarak biliniyor. elbette bektasilik de heterodoks islam adi altinda tarif ediliyor. baba ilyas in baslattigi babai isyaninin selcuklularca bastirilmasi ertesinde bati anadoluya yayilan takipcileri, turkmen babalari, dedeleri osmanli’nin daha sonra fethettigi bati bolgelerinde, balkanlarda bektasiligin ve islamin heterodoks anlayisinin yayginlasmasina katkisi oldugu da soyleniyor. bu sebeple yeniceriler arasinda da bektasiligin yaygin oldugu biliniyor. ancak cesitli siyasi nedenlerle osmanli devletiyle bozulan bu ittifakin onemli sonuclarindan biri de 1420’deki seyh bedreddin isyani.

heterodoks islam ve dervisler uzerine meraki olanlar baslangic olarak irene melikoff, ahmet yasar ocak’in turkce eserleri ile ahmet t. karamustafa’nin god’s unruly friends: dervish groups in the islamic later middle period (1200-1550) kitaplarina bakabilir. boylece islamin tarih icerisinde hangi sekillere girdigini, ciktigini, tek bir hali olmadigini, dinsel inanislarin da sinirlarinin sonucta tarihsel olarak insanlar tarafindan cizildigini gorebilir.