heterodoks islam

sunni islam disinda, zaman zaman haylice disinda kalan anadolu’da 13. ve 14. yuzyillarda oldukca populer olmus islam yorumuna literaturde verilen isim. ozellikle gocer turkler icin islamiyet oncesi dinsel gelenekleri samanizmi, budizm etkisini anadoluda karsilastiklari hristiyanlik veya yahudilik etkilerini islamla birlestirdikleri bugun icin bile asiri, ‘anarsist’ sayilabilecek bir islam anlayisi. ama bunu bugunku alevilik ile karistirmamak gerek, anadolu aleviliginin bu donemin daha ertesinde sekillenmis oldugu soylenebiir.

heterodoks islamin ‘halk islami’ (folk islam) diye anilan hali kitabî, sufi versiyonlarina kiyasla gundelik hayatin ihtiyaclarina gore sekillenmis pratiklere, sozlu kulture, evliyalara, tekkelere dayaniyor. ayrica bazi dervislerin sunni islama gore ‘sapkinlik’ olarak addedilen, butun sosyal normlari, calismayi, evliligi, mulkiyeti reddeden, ice donuk mistik bir allah inancina dayanan inanislari da bu baslik altinda aniliyor. 

kalenderiler, haydari ler bu tur mezhepler arasinda tanimlanabilir. baba resul ve baba ishak da kalenderi babalari olarak biliniyor. elbette bektasilik de heterodoks islam adi altinda tarif ediliyor. baba ilyas in baslattigi babai isyaninin selcuklularca bastirilmasi ertesinde bati anadoluya yayilan takipcileri, turkmen babalari, dedeleri osmanli’nin daha sonra fethettigi bati bolgelerinde, balkanlarda bektasiligin ve islamin heterodoks anlayisinin yayginlasmasina katkisi oldugu da soyleniyor. bu sebeple yeniceriler arasinda da bektasiligin yaygin oldugu biliniyor. ancak cesitli siyasi nedenlerle osmanli devletiyle bozulan bu ittifakin onemli sonuclarindan biri de 1420’deki seyh bedreddin isyani.

heterodoks islam ve dervisler uzerine meraki olanlar baslangic olarak irene melikoff, ahmet yasar ocak’in turkce eserleri ile ahmet t. karamustafa’nin god’s unruly friends: dervish groups in the islamic later middle period (1200-1550) kitaplarina bakabilir. boylece islamin tarih icerisinde hangi sekillere girdigini, ciktigini, tek bir hali olmadigini, dinsel inanislarin da sinirlarinin sonucta tarihsel olarak insanlar tarafindan cizildigini gorebilir.