27 mayıs

türk ihtilalleri tarihi'nde yer alan önemli günlerden biridir.
görsel

aşağıdaki bilgileri, izinsiz gösteri grubu radikal'in demokrasinin 50 yılı ansiklopedisi'nden (1945-1995, cilt 1) derlemişler; grubun ruhu gereği izinsiz paylaşıyorum:
.
--alıntı--
27 mayıs darbesi kronolojisi:

1 mayıs'ta sokağa çıkma yasağıyla başlayan süreç 27 mayıs'ta darbeyle ve darbe ardından gelen yassıada duruşmalarıyla sürdü. 592 sanıktan 288'i için idam istendi. 15 sanık idam cezası alırken, 31'i müebbetle cezalandırıldı.

27 mayıs darbesi, 1950'de iktidara gelen demokrat parti'nin (dp) türkiye'yi gitgide bir baskı rejimine ve kardeş kavgasına götürdüğü gerekçesi ile türk silahlı kuvvetleri içerisindeki bir grup subayın 27 mayıs 1960 sabahı ülke yönetimine tamamıyla el koyması sonucu gerçekleşen darbedir. 1950'den itibaren seçimleri düzenli olarak kazanan dp, 10 yıl boyunca iktidarda kaldı. bu süreçte, erken seçim ve yoğun muhalefete rağmen, adnan menderes'in başbakanlığında kurulan son hükümet; 27 mayıs 1960'ta ordunun yönetime el koymasıyla devrildi. 1961'de, yassıada'da kurulan askeri mahkemede yargılanan menderes, fatin rüştü zorlu ve hasan polatkan idam edildi. menderes'in yönetimindeki dp'nin iktidarı sırasında 1955'te gerçekleşen, 6-7 eylül olayları da yaşandı.

27 mayıs sabahının kısa kronolojisi:

1 mayıs'taki sokağa çıkma yasağı nedeniyle evlerinde kalan istanbullara rağmen, dışarıda iki protesto gösterisi düzenlendi. başbakan menderes, radyodan bir açıklama yaparak "memleketimiz ne bir ihtilal karşısındadır, ne de ihtilalin sözde haklı sebepleri bu ülkede mevcuttur" dedi. bunalımın aşılması için cumhurbaşkanının istifasını isteyen kara kuvvetleri komutanı orgeneral cemal gürsel'e iki ay zorunlu izin verildi ve izin sonunda emekliye ayrılacağı bildirildi.

5 mayıs'ta ankara kızılay meydanı'nda üniversite gençliği büyük bir protesto gösterisi düzenledi. göstericilere hitap etmek isteyen menderes itilip kakıldı. 6 mayıs'ta ismet inönü, nato ülkeleri gazetecileriyle bir basın toplantısı düzenledi ve serbest seçimle iktidarın değişmesini istedi. bu sırada gezilerine devam eden adnan menderes 15 mayıs'ta izmir'de, 17 mayıs'ta manisa'da konuştu. 21 mayıs'ta harp okulu öğrencileri sessiz bir yürüyüş gerçekleştirdi. bunun üzerine, menderes, yunanistan gezisini iptal etti.

22 mayıs'ta ankara sıkıyönetim komutanlığı haberleşmeye sansür koydu. gece 20:00'den sabah 05:00'e kadar sokağa çıkma yasağı ilan edildi.

24 mayıs günü muhalefet meclisi terk etti ve mecliste konuşmalar yasaklandı. ülkenin içinde bulunduğu durumu açıklamak için yurt genelinde gezilere çıkan menderes, 25 mayıs'ta eskişehir'de bir açıklama yaptı. tahkikat komisyonu'nun üç ay sürecek çalışmasını kısa sürede bitireceğini belirtti. tahkikat komisyonu, nisan 1960'da oluşturuldu ve mecliste ismet inönü'nün kuvvetli tepkisiyle karşılaştı. komisyon üyeleri, askeri adli amirler ile sorgu ve sulh hakimlerine verilen yetkilerin tamamına sahip olarak, soruşturmanın yürütülmesi için her türlü yayını yasaklama hakkına sahipti.

soruşturmaya itiraz edenlerin hapis cezasıyla cezalandırılmasını öngören komisyon, menderes'in çalışmalarını erken bitireceğini açıkladığı komisyon.
(aynı komisyon üyeleri, darbe sonrası bakanlar kurulu üyeleriyle birlikte harp okulu'na götürüldü. genelkurmay başkanı rüştü erdelhun da gözetim alındı.)

27 mayıs günü menderes kütahya yolunda tutuklandı ve ankara'ya getirildi.

ordu yönetime el koydu!

27 mayıs saat 04:36'da ankara radyosu'ndan yapılan bir anonsla ordunun yönetime el koyduğu bildirildi. başlangıçta kısa bir süre belirsizlik olsa da, bir süre sonra ihtilalcilerin istanbul ve ankara'da yönetime el koydukları anlaşıldı. cumhurbaşkanı celal bayar ve o sırada eskişehir'den kütahya'ya geçen başbakan menderes gözaltına alındı. girişimin lideri ilan edilen orgeneral cemal gürsel, saat 16:00'da radyoya bir açıklamada daha bulundu ve ihtilal süresince meclis yerine yasama organı şeklinde çalışması için kurulan milli birlik komitesi'nin üyelerini açıkladı. yeni bir anayasa hazırlanması istedi. 28 mayıs'ta milli birlik hükümeti kuruldu.

30 mayıs'ta içişleri bakanı namık gedik intihar etti. yassıada duruşmaları
ekim 1960'ta başlayan yassıada duruşmalarında, demokrat parti yöneticileri yargılanmaya başladı.

14 ekim'de gerçekleşen ilk davada konuşan adnan menderes'in ardından öğleden sonra gerçekleşen celsede konuşan eski cumhurbaşkanı celal bayar, afganistan kralının kendisine görevi sırasında hediye ettiği afgan tazısını bin liraya bir iktisadi devlet teşebbüsüne neden sattığını açıkladı. sebep olarak "çeşme yaptırmasını" gösteren bayar'ın davası, anayasayı ihlal davasına bağlandı. bayar ayrıca, kurtuluş savaşı'ndan kaçmak ve istanbul'daki 6-7 eylül olaylarından sorumlu tutularak, dışişleri bakanı fuat köprülü ve eski istanbul valisi fahrettin kerim gökay'la birlikte yargılandı. gizli yapılmasına karar verilen bu dava sonunda ilk celse tamamlandı.

31 ekim'deki duruşma bebek davasıyla başladı. eski başbakan menderes'in soprano aynur aydan'la olan ilişkisinden doğan gayri meşru bebeğin, doğumdan hemen sonra ölümüyle ilgili olan davada, doktorlar çocuğun erken doğduğu için yaşayamadığını belirtti. davalar sürerken milli birlik komitesi tasfiye edildi ve ikinci gürsel hükümeti kuruldu.

idam kararları:

bu sırada yassıada duruşmalarına, cumhuriyet halk partisi (chp) genel başkanı inönü'ye topkapı olayları sırasında düzenlenen suikast girişimi davasıyla devam edildi. dava sonunda, anayasa ihlaliyle suçlanan celal bayar ve adnan menderes'in de aralarında bulunduğu 15 kişinin idamı istendi. duruşmalar sırasında kalp krizi geçiren lütfi kırdar öldü. 14 ekim 1960'ta başlayan yassıada davaları, 15 eylül 1961'de karara bağlandı ve toplam 19 dosyada toplanan davalar anayasayı ihlal davasıyla birleştirildi. 592 sanıktan 288'i için idam istendi. 15 sanık idam cezası alırken, 31'i müebbetle cezalandırıldı. 418 sanıkta çeşitli cezalara çarptırıldı. menderes, intihara kalkıştı. cezaları onaylanan fatin rüştü zorlu ve hasan polatkan 16 eylül günü sabaha karşı idam edildi.

17 eylül'de, de adnan menderes imralı adasında idam edildi. idamların ardından, ekim ayında seçimler yapıldı ve ordu müdahalesiyle cemal gürsel cumhurbaşkanı seçildi. kasım ayında da, chp-ap koalisyonu kuruldu. böylelikle on yıl boyunca iktidarda kalan demokrat parti'li menderes yönetimi, türkiye tarihinin ilk askeri müdahalesi sayılan 27 mayıs ihtilaliyle devrilmiş oldu. idam kararları tarihe, türkiye demokrasinin bir utancı olarak geçerken, ingiltere kraliçesi elizabeth ve amerika birleşik devletleri (abd) başkanı kennedy'in idamları önleme çabaları da sonuçsuz kaldı.
--alıntı--