tasavvuf

"tanrı nın niteliği nedir, evren nasıl oluşmuştur, insan ve varlık nedir" gibi sorulara yanıt arayan din felsefesi.

tasavvuf düşüncesine göre evrende tek bir varlık vardır. o tek varlık da tanrı dır. ezeli ve ebedi olan o tek varlığa salt varlık (vücud-ı mutlak) denir. salt varlık aynı zamanda bütün güzellikleri üstünde topladığı için salt güzellik (hüsn-i mutlak) tir. o salt güzellik bir gün kendi güzelliğini görmek istemiştir. bunun için bir aynaya akseder gibi, yokluğa aksetmiştir. böylece yokluğun içinde evren şeklinde görünmüştür. bu nedenle bizim evrende var olarak gördüğümüz tüm canlı ve cansız varlıklar, tanrı nın bir görüntüsüdür. insan da bu evrende var olduğuna göre, o da tanrı nın bir görüntüsüdür. bu durumda insanda bir varlık ögesi, bir de (tanrı nın görüntüsü olduğu için) yokluk ögesi vardır. insan nefsine hakim olmak suretiyle, yani dünya isteklerinden vaz geçerek (nefsini terbiye ederek) tanrı ya ulaşabilir. bunun için iç temizliği ve gönül rahatlığı gerekir. buna tasavvufta, fenafillah mertebesi denir. bu düzeye erişmiş kişiye olgun insan (insan-ı kamil) denir. bu kişi, insanı ve doğayı bir bütün olarak görür. başka bir deyişle evrendeki tüm varlıklar tanrı varlığını hisseder. bu kişi için ikilik (tanrı ile kendisi) yoktur. her şey "bir"dir. tasavvuf düşüncesini işleyen edebiyata, tasavvuf edebiyatı denir. hallacı mansur, ahmet yesevi, seyyit nesimi, hacı bektaş veli, yunus emre ve mevlana gibi pek çok düşünür ve şair-yazar bu alanda eserler vermişlerdir.