tarihsel determinizm

insanın irade ve tercihlerinde tarihin ve tarihi olayların etkili olduğunu öne süren akım. belirleyici gücü tarih olarak belirleyen tür.

tolstoy'un, savaş ve barış adlı romanında üzerinde durduğu akım. tolstoy kitabın bazı bölümlerinde karakterlerinin yaşadığı olayları anlatmayı bırakır ve adeta bir deneme yazarına dönüşür. böyle bir anlatımın bir diğer örneği için (bkz: varolmanın dayanılmaz hafifliği)
sık sık şu soruyu sorar tolstoy "bütün bu olaylar, bu savaşlar, onca yıkım, işte efendim koskoca moskova'nın yanıp kül olması vs. hepsi napoleon'un özgür iradesiyle gerçekleşmiş olabilir mi?" tolstoy'a göre hayır. ama her şeyi tarihsel determinizme bağlayarak da kestirip atmaz. çünkü iradeyi tam anlamıyla yadsımaz tolstoy. napoleon'ın dışında onca insanın, mesela rus halkının bu olaylarda etkisi yok mudur? vardır. tolstoy der ki, o ana dek yaşanan küçük çaplı olaylar, bütünün hangi doğrultuda oluşacağını belirlemiştir.