stanford deneyi

1971'de, Psikolog Philip Zimbardo, Stanford Üniversitesi’nde hapishane şartlarının mahkum ve gardiyanlar üzerindeki etkisinin araştırıldığı bir deney yapıyor.

Mahkumların maruz kaldığı kötü muamelenin nedenlerinin ortaya çıkarılmasının amaçlandığı deneyde; sağlıklı, uyuşturucu vb. maddeler kullanmamış, sabıkası bulunmayan 24 denek seçilir. Deneklerin hiçbiri, daha önce hapishaneye girmemiştir. 2 hafta sürecek deneyde, denekler, kura yöntemiyle mahkum ve gardiyan rollerini oynamak üzere ikiye ayrılırlar. Gardiyan rolünü üstlenecek deneklere haki renkte kıyafetler, göz temasını engellemek için aynalı gözlükler ve tahta coplar verilir.

Deneyin gerçekçi olabilmesi adına, Zimbardo, polisten yardım istemiştir. Tutuklu rolünü oynayacak denekler, polisin de desteğiyle gardiyan rolünü oynayan denekler tarafından evlerinden alınırlar. Sözde silahlı soygun suçundan tutuklanan 12 denek, polis araçlarıyla üniversitede kurulan hapishane laboratuvarına getirilirler.

Hapishane müdürü rolünü Zimbardo'nun kendisi almıştır. Girişte tutuklulara arama, soyma, fotoğraf çekme gibi standart hapishane protokolleri uygulanır. Mahkumlara artık isimleriyle değil, onlara verilen numaralarla hitap edilecektir. Deneyin ilk günü bir hayli sakin geçer. ikinci gün ise, beklenmedik bir biçimde mahkum rolündeki denekler isyan çıkarır ve gardiyanların komutasına itiraz etmek için kapıların arkasına ranzalarla barikat kurarlar. Bu hesapta olmayan isyana karşı, gardiyan rolündeki denekler de sorumluluklarından bihaber olarak harekete geçer ve isyancı mahkumların üzerine yangın tüpü sıkarlar.

Deney, daha ikinci günden itibaren beklenenin dışında bir seyir izlemeye başlar. Denekler, rol yaptıklarını bildikleri halde gerçeklikten koparlar. Gardiyanlar türlü eziyet yöntemleri geliştirirken, mahkumlar ise gitgide sinmeye, silikleşmeye başlarlar. Aralarındaki birlik-beraberlik bozulur. Psikolojik rahatsızlıklar ve davranış bozuklukları baş gösterir.

Deneyin 6. gününde, Psikolog Christina Maslach, hapishane düzeneğini ziyaret eder. Deneyi seyreden 50 kadar gözlemci hapishanede gerçekleşen işkenceyi fark etmemiştir fakat Maslach, deneyin durdurulmasını sağlar.

Olayın belki de en ilginç yanı ise: Deneyin erken bitirilmesi mahkumları mutlu ederken, sözde gardiyanlar arasında huzursuzluğa neden olmuştur.