alevilik

islam'a bi yerinden dahil edilecekse, sunni mezhebin icinde bulunan ekol.
cehri tarikatlarin imam-i ali'yi pir kabul etmeleri, ve bektasilik, melamilik, mevlevilik gibi tarikatlarin anadolu'da pek yaygin olmasi sebebiyle, anadolu'da hz. ali'ye saygida kusur etmeyen, ona ait kissalarla, kahramanlik hikayeleriyle beslenen bir kultur olusmustur. ancak tabi buraya kadar bir alevi diye bir mefhum sozkonusu degil. yalnizca, kabuk olarak zerdusti iran kulturunden ve mitolojisinden beslenen, lubbu ise tasavvuf yani islam olan bir kulturel toplumsal olusum sozkonusu anadoluda. tarih, 12. yuzyildan 16. yuzyila kadarki zaman dilimi.
16. yuzyilda, Sah Ismail ismiyle meshur 12 yaslarinda bir cocuk, babasinin yerine geciyor, tebriz civarlarinda tahta oturuyor. sia'nin sunnilikle beraber anilan tek mezhep olmasina sebebiyet veren kisi bu... dini siyasete en pislik bir sekilde alet eden insan. kafkasyanin guneyinden koskoca bir iran'i, horasan'i, mezopotamya'yi, dogu anadolu'yu yoneten bir sahlik kurmustur. ve bu surecte, guney mezopotamya'dan, ve fatimiler doneminde bir cok sia alimi yetistirmis kuzey misir'dan, bir de sia olan seyyid ailelerinden bir kisminin goctugu lubnan daglarindan sia alimlerini davet etmistir. bu ulema bolge halkina bir manada teblig yapmaya baslamislardir ki sia tarihinde gorulen en buyuk capli teblig hareketidir. hatta bir kac istisna haric ne sianin ne de sunnilerin muslumanlar arasinda boyle capli bir teblig hareketi mevcut degildir. kurtler, belki de bir cok saglam ulemaya sahip olmalari sebebiyle, belki de daglik bolgede, asiretler halinde ve yari gocebe olarak yasadiklari icin bu teblig hareketinden pek etkilenmedikleri gibi, siyasi iktidarla da o kadar siki bir iliskileri hic olmamistir.
sah ismail'in 16 yuzyilin ortalarinda baslattigi bu teblig hareketinin amaci, osmanli imparatorlugu'nun guc kazanarak yalnizca siyasi yahut ekonomik manada lider devlet olmakla kalmayip, dini manada da islam toplumunun liderligine soyunmasina karsi, onlar sunni sizse siisiniz diyebilmek ve boylece toplumu kontrol altinda tutmakti.. bu ortamda, anadolunun iclerine dogru da bir propaganda dalgasi yayildi. bu da sultan selim'in 40bin* "alevi"yi kesmesiyle sonuclandi. alevi kavraminin ilk ortaya cikisi da boyle oldu. tabi iran'daki turk sahliklariyla devam eden cekisme bu olusumu daha dogrusu yaftalamayi ara ara destekliyordu. ancak, aleviler osmanli'nin bu doneminde pek bir ayrimciliga tabi tutulmadilar. [iran'a destek cikma suclamasi haric, o da yavuz'un kestikleriyle kaldi.]
alevi'leri bir grup olarak kalan sunnilerden ayiran olay ise 19. yuzyilda, sultan ucuncu selim doneminde baslayan olaylar silsilesi oldu. bunun izahati icin, (#55339).
iste, bektasiligin anadolu'dan elini etegini cekmesiyle ozu alinmis bir kabuk kaldi geriye, ne oldugunu bile bilmeyen, degisik bir kultur. osmanlidan cumhuriyete miras kalmis bir sorun... asil sorumlu icin (bkz: ikinci mahmut)
edi+ bu son kisim pek ozenli olmadi, bir ara oturup dogru duzgun yazacagim son iki paragrafi...