apache

apache adı bir zuni kelimesi olan apachu'dan gelmektedir ve anlamı "düşman" dır. kendi aralarındaki adları n'de ya da dineh'tir, insanlar anlamına gelir. 1500 li yılların başlarında athapascan halkından bir grup, anavatanları olan batı kanada'yı terkederek şimdi arizona, new mexico ve dört köşe bölgesi olarak bilinen yerlere indiler. buralarda lipan, jicarilla (ıspanyolca'da derin içecek kaplarına istinaden söylenmiş bir kelimedir ve anlamı "küçük sepet"tir), chiricahua, tonto, mescalero ve beyaz dağ apaçileri olarak küçük kabile ve gruplara ayrıldılar.

apacheler göçebe insanlardı ve konik biçimde yapılmış, dört ayakla tepeye desteklenen çadırlarda (wicki-up) yaşarlardı. avlanır ve yabani bitkiler toplarlardı; çok sonraları mısır ve kabak da ekmeye başladılar. genellikle geyik derisi elbiseler giyerler, saçlarını uzatır ve açık bırakırlar, başlarına bir bant takarlardı. erkekler de uzun, uçuşan edep yerlerini örten kalça etrafıyla bacak arsına sarılan örtü giyerlerdi. yumuşak, hassas deri çarıkları kayalık, dikenli ve engebeli arazilerde çok önemliydi, çünkü binicilikten önce inanılmaz uzun mesafelerde iyi koşuculardı (buna rağmen atı ehlileştirmeyi kısa sürede öğrenmiş ve mükemmel biner hale gelmişlerdi). temel silahları yaydı ve ateşli silahları aldıktan sonra bile uzun süre bunu kullandılar.

apache kadınları özellikle gösterişili sepetler örerlerdi, bazıları lifleri arasından bir iğnenin bile geçemeyeceği kadar sıkı dokunurdu. bebeklerini sırtlarında taşırlardı. kadınlar aile yaşamında önemli rol oynarlardı; tüm ihtiyaçlarını kendileri karşılayabilir, gerektiğinde büyücü hekimlik yapabilirlerdi.

lipan apacheleri, önceleri beyazlarla barış içindeydiler. 16. yüzyılda onlarla savaşmaya başladılar. haşin göçebe istilacılar olarak lipanlar batı teksas ve rio grande'nin doğusunda kalan new mexico'nun büyük bölümünü ele geçirmiş ve özellikle meksika'da madenci veya göçmen haline gelmişlerdir. cochise, mangus colorado ve goyathlay, esneyen adam (gerenimo olarak tanınır) gibi ünlü şefleri vardı. apaçilerin beyazlara yaptıkları saldırılar planlı değildi, bu kabilelerin çoğu beyaz amerikalı ve meksikalı'ların hilelerine, anlaşmaları bozmalarına ve katliamlarına kurban gitmişlerdir. 1880'lere kadar yine de boyun eğmemişlerdir.

şimdilerde sayıları ancak 1500-2000 civarında olan jicarillalar, new mexico'nun kuzeyindeki yüksek dağlarda yaşamaktadırlar. white mountain (beyaz dağ) apacheleri arizona'da ve new mexico'da yaşarlar. 1905'de sadece 25 lipan apaçisi kurtulabilmişti ve bunlar mescalero apache rezervasyonu'na yerleştirildiler. Bu derecede soykırıma ugratılan bu halkın adı, günümüzde onları katledenler tarafından savas helikopteri yada bilgisayar programı gibi alet edevata verilmekte, saygı gösterilmektedir(!).