vezir tonyukuk

Adı bilinen ilk Türk yazar ve tarihçisidir. Göktürk Devletinin kurucusu Kutlug Kağan başta olmak üzere Kapağan Kağan ve Bilge Kağana danışmanlık yapmış, meclis başkanlıklarını yürütmüştür.

Tonyukukun, kendi adına diktirdiği kitabesinden; Göktürkler, Juan Juan Devletinin elinde esir iken doğduğu anlaşılıyor. Esaretten Kutlug Kağan ile birlikte kurtulmuş ve Göktürk Devletinin kuruluşunda görev almıştır.

Bilge Kağana vezirlik yapmanın yanı sıra, ona kızını vererek kayınpederi de oldu.

iyi bir stratejist ve taktik ustası olmasından ötürü, batılı Türkologlar onun için Türklerin Bismarcı ifadesini kullanır.

Tonyukuk, kendisi adına diktirdiği kitabesinde kendini şöyle anlatıyor:

Tanrı yarlığadığı (nasip ettiği) için Türk Budun içinde silahlı düşmanı gezdirmedim. Damgalı atı koşturmadım. ilteriş Kağan çalışmasaydı; ona uyarak ben kendim çalışmasaydım, il de millet de yok olacaktı. Çalıştığım için il, il oldu; millet de millet oldu. Kendim artık kocadım. Şimdi Bilge Kağan, Türk Budununu iyi idare ederek tahtında oturuyor.

Türklerin Budizm dinine girmesini engelleyen Vezir Tonyukuk, aynı zamanda Türk milletinin surlarla çevrili şehirlere yerleşerek, Çinliler tarafından yeniden köle edilmesini de engellemesiyle bilinmektedir. Milletine her zaman yol gösterici olan Tonyukuk, açlıktan tokluğa, kölelikten bağımsızlığa erişen milletinin yaşayışını şöyle anlatıyor:

Karakurumda tavşan yiyerek, geyik yiyerek oturuyorduk. Budunun boğazı tok idi. Düşmanımız çevrede ocak gibi idi. Biz ateş idik.

Doğum tarihi bilinmese de, Tonyukukun ölümü 726 yılına rastlar. Tonyukukun hatırası, ölümünden sonra Bilge Kağan tarafından Bain-Cokto adlı mevkide yaşatıldı