hortum

hortumlar
hortumlar genellikle 1,5 km ya da daha küçük çaplı aşırı şiddetli dönen fırtınalardır. bir hortumun yeryüzünde takip ettiği yolun uzunluğu birkaç yüz metreden 500 km’ye kadar çıkabilir, ortalama uzunluğu ise 40 km’den daha azdır. yeryüzüne değmediği zamanlarda huni bulut ya da tuba olarak adlandırılır. hortum rüzgârlarının hızı genellikle 125 knot (65 m/saniye) ile 250 knot (130 m/saniye) arasında değişmektedir. havanın dönmesinden dolayı hortumun merkezinde ortaya çıkan aşırı miktardaki basınç azalması yolu üzerindeki binaların patlamasına yol açmaktadır. hortumun yeryüzü üzerindeki hızı görece daha azdır - genellikle 22-32 knot (11-16 m/saniye) arasındadır. amerika birleşik devletleri’ndeki hortumların büyük bir bölümü bahar sonları ve yaz başlarında, öğlen ve öğleden sonra saatlerinde ortaya çıkmakta, orajlar ve ağır sağanak yağışları da beraberinde getirmektedir. hortumlar bütün kıtalarda görülmelerine rağmen, dünyada en sık gözlemlendikleri alanlar avustruralya ve amerika birleşik devletleri’dir. yılın herhangi bir zamanı ve günün herhangi bir saatinde ortaya çıkabilmektedirler. hortumlar çeşitli sinoptik koşullarla birlikte gözlemlenmektedirler ama genellikle sıcak havayı kaplayan (üzerleyen) soğuk hava ile oluşmaktadırlar. istatistikler hortumların büyük bir bölümünün soğuk cephelerin cephe önü sağanak çizgisi boyunca 120-290 km önünde ortaya çıktığını göstermektedir.
hortum aktivitesine neden olan dikkat çekici bir diğer koşul da üst atmosferdeki (troposferin yukarı katmanları) soğuk hava adveksiyonudur. mp hava abd üzerine doğru hareket ettiğinde, batıdaki platoların alçak seviyelerinde ısınmaya başlar. ısınan mp havasının yoğunluğu, mississippi vadisi üzerinden kuzeye doğru hareket eden mt havasının yoğunluğuna eşit ya da daha azdır. mp hava mt havanın üzerine çıkar. mp havasının sıcaklık değerlerinin hâlâ düşük seviyelerde olması üst atmosferde aşırı kararsız koşulların ortaya çıkmasına neden olur. aşağıdaki koşullar olası hortum aktivitesine işaret edebilmektedir:
1. belirgin yatay rüzgâr değişimi. (belirli bir alandaki rüzgâr hızının değişimi).
2. hızla hareket eden soğuk cephe.
3. yüzeyde güçlü konverjant (yakınsak) akışlar
4. belirgin iletken kararsızlık
5. kuru hava kütlesinin nemli hava kütlesini üzerlemesi ve genellikle 3 km aşağıda nem içeriğinin aniden değişimi
6. -10° c izotermine kadar belirgin konveksiyon.
deniz hortumları
deniz hortumları okyanus (deniz) üzerinde oluşan hortumlardır. bu olgu iki farklı biçimde ortaya çıkmaktadır: hortum karakterli ve lokal karakterli. iki tip arasındaki temel farklılık ise hortum karakterli deniz hortumlarının çok geniş bir alanda büyük hasarlara neden olması, lokal karakterlilerin ise küçük bir alan boyunca çok az hasara yol açması olarak karşımıza çıkmaktadır. aşağıdaki açıklamalar deniz hortumlarının farklı tiplerinin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.
hortum karakterli deniz hortumları
bu deniz hortumları bulutlarda oluşur ve yeryüzüne doğru genişler. soğuk cephe, sağanak hattı (çizgisi) ya da büyük konvektif kümelerle birlikte oluşan şiddetli konvektif hücrelerden kaynaklanmaktadırlar. kıyı alanları üzerinde hortum gelişimi için uygun koşulların bulunduğu ve yakınlardaki denizel alanlarda tetikleyici mekanizmaların ortaya çıktığı durumlarda deniz hortumunun gelişme potansiyeli daha yüksektir. hortum karakterli deniz hortumları görece daha kısa ömürlüdür ve genellikle su üzerinde dururlar. bununla beraber, deniz hortumu karaya geldiği zaman bir kara hortumu özellikleri gösterme olasılığı bulunmaktadır; kısa ömürlü olmasına rağmen mal ve can kaybına neden olabilecek hasarlara yol açabilmektedir.
lokal karakterli deniz hortumları
bu deniz hortumları bir çizgi ya da küçük kümeler oluşturan, ılıman dikey yayılımlı konvektif bulutlardan kaynaklanmaktadır. oluşumları yeryüzündeki rüzgâr ve sıcaklık koşullarına aşırı duyarlıdır. öyle ki, yeryüzündeki rüzgâr hızı 20 knot (10 m/saniye) ya da daha hızlıysa veya yağışla atmosferde soğuma yaşanırsa dağılmaktadırlar. ek olarak, lokal karakterli deniz hortumları karaya ulaştıklarında, karadaki sürtünmeden dolayı hızla dağılacaklardır. bu deniz hortumları ancak küçük tekne ya da gemilere, küçük liman ve marina gibi yerler açısından tehlikeli olabilmektedir.