plutark

plutark (plutarkos) is birinci yüzyılın ortalarında, imparator cladius’un egemenliği sırasında, boeoteia’nın kuzey bölgesinde küçük bir kent olan khaeroneia’da doğdu (yklş. is 46). orta durumlu ve yüksek kültürlü bir aileden geliyordu. genel ekinsel bir eğitim aldı. o günlerde hem yunanlılar hem de romalılar için en çekici üniversite kenti olan atina’da okudu. bir aristotelesci olan ve atina’ya yerleşmeden önce iskenderiye’de dersler veren mısırlı ammonius’un öğrencisi oldu.

plutark’a buradaki eğitimi sırasında ammonius’un evinde bir oda verildi ve birlikte kaldığı arkadaşlarından birinin temistokles’in soyundan geldiğini yazar. kentine geri döndükten sonra, plutark kenti bölgenin roma valisine temsil etme görevine seçildi. yazılarından anlaşıldığı gibi, yunanistan’da birçok yeri gezmiş, anadolu, mısır ve italya’ya yolculuklar yapmıştır.
aslında yaşamı konusunda bilgilerin çoğu için de kaynak kendi yazılarıdır. roma’da belli kamu işleri ile görevlendirildi ve bu nedenle demosthenes’e sunuş yazısında kendisinin belirttiği gibi latin dilini öğrenecek zaman bulamadı. ama yunan dili roma’da yazın sanatıyla ilgilenen ve görgülü insanların diliydi, ve kent eğitimli yunanlılara, özellikle felsefecilere kucaklarını açmıştı. bir yunan felsefecisi ve platonist olarak, plutark, tıpkı kendi ülkesinde küçük ama seçkin yakınlar ve dostlar çevresinde yaptığı gibi, roma’da da konferanslar verdi.

gününün önde gelen romalıları arasında büyük bir tanışıklar çevresi oluşturdu ve bunu korudu. dünyanın politik özeğindeki insanların kafalarını dolduran sorularla tanışıktı.
atina eğitiminden, çeşitli yolculuklardan, diplomatik görevlerden, ılımlı bir yazınsal ünden ve roma’da uzun bir kalıştan sonra, plutark kitapları, notları, konferansları, denemeleri ve dingin ve uygar felsefesi ile küçük kır evine çekilmiş ve orada yerel devlet işleri ve komşu delfi’deki belli dinsel görevler tarafından pek bölünmeyen boş zamanını kullanarak konferans ve denemelerinin taslaklarını geliştirmiş görünür.
bunlar moralia ortak adı altında günümüze ulaşmıştır. yine o sırada ona başlıca ününü kazandıran yapıtını — yunanlıların ve romalıların yaşamları — tamamlamıştır. plutark roma imparatorları nero, domitian ve trajan’ın hükümranlıkları sırasında yaşadı, ve dünyadan is 120 yıllarında ayrıldığına göre, hadrian’ın imparatorluk tahtına çıkışına sevinçle tanık olmuş olmalıdır. dünyası o yaşarken sürekli olarak iyileşmişti ve şimdi ikinci altın çağına giriyordu.

plutark’ın timoxena adlı bir kızı vardı. küçük yaşta yitirdiği kızının erken ölümü üzerine karısına yazdığı ünlü avunç mektubunda timoxena’nın sevgi dolu betimlemeleri bulunur. anlatıldığına göre, roma plutark’ın ölümünden sonra erdemini onurlandırmak için bir yontusunun dikilmesini istemiştir.
moralia’nın büyük bölümü yaşamlar’dan önce yazıldı ve onlar için paha biçilmez bir önsöz ve yorumdur. yaşamlar’dan ayrı olarak, bize “şu ya da bu insanın yaşamını değil, ama insanların bütün yaşamını gözlemlemenin ahlaksal ve dinsel bakış açıları”nı anlatır. “plutark’ın yazılarının her iki bölümünden, yaşamlar ve moralia’dan, her birinin ötekini tamamladığını ileri sürmek ileri gitmek olmayacaktır. biri bize — ve bunun olanaklı olması ölçüsünde — antik çağın dünyasal eylemlerde neyi başardığını anlatır; öteki, benzer olarak, düşünce dünyasında neyi hedeflediğini ve başardığını” (trench, plutarch, s. 90). ama yaşamlar’da bile plutark tarihçi olmaktan çok ahlakçıdır, bireysel karakterleri insanın gerçek değeri karşısında, evrensel bir insan doğası karşısında ölçer, ve insanın ve insanlığın gelişim yeteneğine bir felsefeciye özgü güçlü bir inancı vardır. platonik bakış açısından duyunç, türe, erdem değerlerinin hırs, türesizlik ve erdemsizlik ile kavgalarının topluluk yaşamının tözünü belirlediği bir dönemin ussal çözümlemesini üretir.

yaşamlar’dan günümüze ulaşanların sayısı ellidir. yirmi iki koşut yaşam çiftinden on sekizi karşılaştırma ile sonlanır. bunların dışında dört tek yaşam daha vardır: artaxerxes, aratus, galba, ve otho. çiftlerden birinin kendisi çifttir (caius gracchus ve tiberius gracchus’u plutark agis ve kleomenes ile karşılaştırır). bu yazılarda şimdi yitik olan on iki yaşam’ın izleri vardır.

en eski olan ve en güvenilir olanlardan biri olan elyazması loire müzesi’nin fransız bölümünde st. germanides-présmanastırının kütüphanesinde bulunan codex sangermanensis’tir. 10’uncu yy’dan kalan bir parşömen olan bu elyazması yaşamlar’dan yalnızca on beşini kapsar.
ikinci en eski elyazması olan codex seitenstettensis bütününde en güvenilir olanıdır ve avusturya’da waidhofen yakınlarındaki seitenstetten manastırına aittir. on birinci yüzyıldan bir parşömendir ve yaşamlar’dan on altısını kapsar.paris bibliothèque nationale’de bulunan on üç ve on dördüncü yüzyıla ait üç parşömen elyazması yaşamlar ve moralia’yı kapsar.


koşut yaşamlar’ın 1517 editio princeps yayımı florence’da pek güvenilir olmayan florentin elyazmaları üzerine, 1519 aldi yayımı göreli olarak birincilerden daha iyi olan venedik elyazmaları üzerine dayanır. plutark’ın toplu yapıtlarının ilk yayımı 13 ciltten oluşan ve daha iyi elyazmalarına dayandığı için öncellerinden daha iyi bir metin sunan 1572 paris yayımıdır. iki cilt olarak düzenlenen 1624 paris yayımı textus receptus oldu ve bu türkçe çeviride de sayfalama bu yayımdaki düzenlemeyi izler. daha sonra 12 ciltte 1774-82 leipzig, 6 ciltte 1809-14 paris, ve 5 ciltte 1852-55 leipzig yayımları gelir.

1559’da koşut yaşamlar’ın jacques amyot tarafından yapılan ve fransa akademisi tarafından tanınan fransızca çevirisi çıktı. sir thomas north 1579’da yaşamlar’ın ingilizce çevirisini özgün yunanca’dan değil ama bu son fransızca çeviriden yaptı. shakspeare coriolanus, jül sezar ve antony ve kleopatra için bu çeviriyi kullandı. 1683’te dreyden çok sayıda çevirmenin başına geçerek onlara yaşamlar’ın ‘dreyden çevirisi’ olarak bilinen çevirisini yaptırdı. kendi katkısı yalnızca önsöz ve plutark’ın yaşamı ile sınırlı kaldı. i;ngilizce’ye ilk akademik yunanca çeviri john ve william langhorne kardeşler tarafından yapıldı ve 1770’te yayımlandı. north çevirisine göre yavan ve renksiz görülen bu çeviriden sonra, arthur hugh clough ‘dreyden çevirisi’ üzerine yedi yıl süren bir düzeltme ve iyileştirme çalışmasını üstlendi ve ürün 1859’da boston’da yayımlandı. varolan en iyi ingilizce çeviri olarak kabul edilir.