plutark

plutark (plutarkos) is birinci yüzyılın ortalarında, imparator cladius’un egemenliği sırasında, boeoteia’nın kuzey bölgesinde küçük bir kent olan khaeroneia’da doğdu (yklş. is 46). orta durumlu ve yüksek kültürlü bir aileden geliyordu. genel ekinsel bir eğitim aldı. o günlerde hem yunanlılar hem de romalılar için en çekici üniversite kenti olan atina’da okudu. bir aristotelesci olan ve atina’ya yerleşmeden önce iskenderiye’de dersler veren mısırlı ammonius’un öğrencisi oldu.

plutark’a buradaki eğitimi sırasında ammonius’un evinde bir oda verildi ve birlikte kaldığı arkadaşlarından birinin temistokles’in soyundan geldiğini yazar. kentine geri döndükten sonra, plutark kenti bölgenin roma valisine temsil etme görevine seçildi. yazılarından anlaşıldığı gibi, yunanistan’da birçok yeri gezmiş, anadolu, mısır ve italya’ya yolculuklar yapmıştır.
aslında yaşamı konusunda bilgilerin çoğu için de kaynak kendi yazılarıdır. roma’da belli kamu işleri ile görevlendirildi ve bu nedenle demosthenes’e sunuş yazısında kendisinin belirttiği gibi latin dilini öğrenecek zaman bulamadı. ama yunan dili roma’da yazın sanatıyla ilgilenen ve görgülü insanların diliydi, ve kent eğitimli yunanlılara, özellikle felsefecilere kucaklarını açmıştı. bir yunan felsefecisi ve platonist olarak, plutark, tıpkı kendi ülkesinde küçük ama seçkin yakınlar ve dostlar çevresinde yaptığı gibi, roma’da da konferanslar verdi.

gününün önde gelen romalıları arasında büyük bir tanışıklar çevresi oluşturdu ve bunu korudu. dünyanın politik özeğindeki insanların kafalarını dolduran sorularla tanışıktı.
atina eğitiminden, çeşitli yolculuklardan, diplomatik görevlerden, ılımlı bir yazınsal ünden ve roma’da uzun bir kalıştan sonra, plutark kitapları, notları, konferansları, denemeleri ve dingin ve uygar felsefesi ile küçük kır evine çekilmiş ve orada yerel devlet işleri ve komşu delfi’deki belli dinsel görevler tarafından pek bölünmeyen boş zamanını kullanarak konferans ve denemelerinin taslaklarını geliştirmiş görünür.
bunlar moralia ortak adı altında günümüze ulaşmıştır. yine o sırada ona başlıca ününü kazandıran yapıtını — yunanlıların ve romalıların yaşamları — tamamlamıştır. plutark roma imparatorları nero, domitian ve trajan’ın hükümranlıkları sırasında yaşadı, ve dünyadan is 120 yıllarında ayrıldığına göre, hadrian’ın imparatorluk tahtına çıkışına sevinçle tanık olmuş olmalıdır. dünyası o yaşarken sürekli olarak iyileşmişti ve şimdi ikinci altın çağına giriyordu.

plutark’ın timoxena adlı bir kızı vardı. küçük yaşta yitirdiği kızının erken ölümü üzerine karısına yazdığı ünlü avunç mektubunda timoxena’nın sevgi dolu betimlemeleri bulunur. anlatıldığına göre, roma plutark’ın ölümünden sonra erdemini onurlandırmak için bir yontusunun dikilmesini istemiştir.
moralia’nın büyük bölümü yaşamlar’dan önce yazıldı ve onlar için paha biçilmez bir önsöz ve yorumdur. yaşamlar’dan ayrı olarak, bize “şu ya da bu insanın yaşamını değil, ama insanların bütün yaşamını gözlemlemenin ahlaksal ve dinsel bakış açıları”nı anlatır. “plutark’ın yazılarının her iki bölümünden, yaşamlar ve moralia’dan, her birinin ötekini tamamladığını ileri sürmek ileri gitmek olmayacaktır. biri bize — ve bunun olanaklı olması ölçüsünde — antik çağın dünyasal eylemlerde neyi başardığını anlatır; öteki, benzer olarak, düşünce dünyasında neyi hedeflediğini ve başardığını” (trench, plutarch, s. 90). ama yaşamlar’da bile plutark tarihçi olmaktan çok ahlakçıdır, bireysel karakterleri insanın gerçek değeri karşısında, evrensel bir insan doğası karşısında ölçer, ve insanın ve insanlığın gelişim yeteneğine bir felsefeciye özgü güçlü bir inancı vardır. platonik bakış açısından duyunç, türe, erdem değerlerinin hırs, türesizlik ve erdemsizlik ile kavgalarının topluluk yaşamının tözünü belirlediği bir dönemin ussal çözümlemesini üretir.