gnomon

güneş saati kadranının üzerinde bulunan ve gölgesi ile saati okuduğumuz cisimdir. Gonomonun gölgesinin tamamı saati göstermez. Güneş saati cinsine göre değişmekle beraber ,gonomonun saati okumamızda yol gösteren yüzeyinin gölgesine STYLE denir. Gnomon Güneş saati cinsine göre düz dik bir çubuk (vertical gnomon) yada kadranın üzerinde dik açısı ve enlem kadar olan açısı olacak şekilde ,kadrana dik konumladırılan dik üçgen (polar pointing gnomon) gibi şekillerde olabilir. Ayrıca gnomonun hiç olmadığı, kadranın bir kısmının style görevini üstlendiği güneş saati çeşitleri de vardır.

düz bir yüzey üzerine dikey doğrultuda saplanmış basit bir çubuk olan gnomon, uygarlık tarihinin neredeyse ilk ve en basit zaman ölçme aygıtıdır ve mütevazi görüntüsünden beklenmeyecek derecede çok ve çeşitli bilgiyi bünyesinde barındırır. bütün sistem, çubuğun yere düşen gölgesinin uzunluğu ve açısıyla ilgilidir. şöyle ki,

- günde bir kez, güneşin gökte en yüksek ve kendi gölgesinin en kısa olduğu anda, yani öğle vakti tam ve kesin saati verir.

- pusulalık görevi yapar, çünkü öğle vakti gölge tam kuzeyi gösterir. (en azından kuzey yarımkürenin çoğu kısımlarında bu böyledir, güney yarımkürede ise güneyi gösterir doğal olarak. gözlemci nerde olursa olsun gölgenin öğle vakti kuzey-güney ekseninde olacağını söyleyebiliriz.)

- yılın iki kilit günü, yaz ve kış gündönümlerini belirlemek üzere, bir tür ilkel takvim işlevi görür. yılın her günü gölgesinin uç noktası işaretlenir ise en kısa olduğu zaman yaz gündönümü, en uzun olduğu zaman kış gündönümünü verecektir. aradaki sürenin sayılması sureti ile tam olarak bir yılda kaç günün olduğunu söyler.

Latince "norm" yani gönyenin eski yunanca karşılığı. Ancak gnomon aynı zamanda "gno-mon" olarak bilen ve gösteren anlamına gelir. Gno, gnosis ile aynı kökten. Yani bugün sosyal bilimlerde kullanılan norm kelimesi aslında gnomonun birincil anlamından değil, ikincil anlamından alıntıdır.

Dolayısıyla iki-üç akademisyen kırıntısının söylediği gibi "gönyenin güneş saati olarak kullanılması ve güneşin tepeden vurmasıyla oluşan açının genel geçerliliği ile norm benzetmesi." diye bir benzetme yoktur.

Gayet basit; gno-mon, gnosis ile aynı kökten gelir ve ilk anlamı bilen-gösterendir, yani olanı veren, sunandır. Bu norm kelimesini kullanırken baz aldığımız anlamın kökenidir. Aynı gnomon gönye anlamına da gelir. Latinceye çevrilirken tahrif edilip birinci anlam değil, ikinci anlamdan yola çıkarak alınmıştır. Hep olduğu gibi. Bir dahaki sefere bunun aksini iddia eden sosyal bilimcinin kafasına eski yunanca ve etimoloji sözlüğü atacağım.