eğri piramit

Uzun inceleme.

Dahshur nekropolünde yükselen Eğri Piramit, Antik Mısır mimarlık tarihinin en sıradışı, en heyecan verici ve üzerinde en çok tartışılan yapılarından biridir. Bugün Mısır denince akla ilk gelen Giza platosundaki o simetrik ve kusursuz yapılar aslında birdenbire ortaya çıkmamıştır. Mısırlı mimarların pürüzsüz ve devasa anıtlar inşa etme arzusu, yüzyıllar süren zorlu deneme ve yanılma süreçlerinin, büyük mühendislik krizlerinin ve cesur kararların bir sonucudur. Bu evrimsel sürecin tam merkezinde yer alan Eğri Piramit, insanlığın taş mimarisindeki en büyük dönüşüm noktalarından birini temsil eder. Milattan önce 2600 yıllarında Dördüncü Hanedanlığın kurucusu Firavun Sneferu tarafından inşa ettirilen bu muazzam yapı, Mısırlıların geometri, jeoloji ve statik bilimiyle olan ilk ciddi yüzleşmesidir.
Firavun Sneferu, Mısır tarihinin en büyük inşaatçı firavunudur. Kendisinden sonra gelen oğlu Khufu Giza’daki Büyük Piramiti yaptırmış olsa da Sneferu, hükümdarlığı boyunca kullandığı toplam taş miktarı açısından oğlunu geride bırakmıştır. Sneferu’nun amacı, kendisinden önceki Kral Djoser’in yaptırdığı basamaklı piramit formunu terk edip tamamen pürüzsüz ve göğe doğru kesintisiz yükselen ilk gerçek piramidi inşa etmekti. Bu hedef doğrultusunda önce Meidum bölgesinde çalışmalar yürütülmüş, ardından başkent Memfis yakınlarındaki Dahshur nekropolüne geçilmiştir. Dahshur çölünün ıssız coğrafyasında yükselen Eğri Piramit, Sneferu’nun bu ihtiraslı vizyonunun somut bir ürünü olarak doğmuş ve tüm antik dünyanın taş işçiliğindeki sınırlarını zorlayan bir deney alanına dönüşmüştür.
Eğri Piramidin mimari yapısını incelediğimizde ilk dikkat çeken unsur, yapının yerden yaklaşık 47 metre yüksekliğe kadar son derece dik bir açıyla yükselmesi ve bu noktadan sonra aniden kırılarak daha yatay bir açıyla zirveye ulaşmasıdır. inşaat başladığında Mısırlı mimarlar piramidin tabanından itibaren 54 derecelik son derece cesur ve dik bir açı kullandılar. Tabandaki her bir kenar uzunluğu yaklaşık 189 metre olarak tasarlanmıştı. Eğer bu 54 derecelik açı zirveye kadar korunsaydı piramit yaklaşık 128 metre yüksekliğe ulaşacak ve dönemine göre eşi benzeri görülmemiş derecede sivri bir anıt haline gelecekti. Ancak yapının inşa süreci ilerledikçe hesaplanamayan büyük çevre ve zemin sorunları ortaya çıkmaya başladı.
inşaatın dördüncü veya beşinci yıllarında piramidin yüksekliği 46-47 metreye ulaştığında son derece kritik bir mühendislik krizi baş gösterdi. Yapının inşa edildiği Dahshur çölünün zemin yapısı, sert bir kaya tabakası yerine yumuşak kireçtaşı ve çamur katmanlarından oluşuyordu. Üst üste yığılan binlerce tonluk devasa kireçtaşı bloklarının ağırlığı, zeminin yavaş yavaş çökmesine ve yana doğru kaymasına neden oldu. Bu zemin hareketi yapının dış yüzeyinde ve daha da önemlisi piramidin iç kısmında yer alan koridorlar ile odalarda korkutucu çatlakların oluşmasına yol açtı. Duvarlardaki ve tavanlardaki kireçtaşı bloklarının yarılmaya başlaması üzerine mimarlar büyük bir krizle yüzleşti. inşaatın bu şekilde devam etmesi durumunda bütün yapının kendi ağırlığı altında ezilerek içe doğru çökmesi kaçınılmaz bir felaket olacaktı.
Bu büyük kriz karşısında Mısırlı mimarlar ve mühendisler antik dünyadaki en radikal kararlardan birini aldılar. Yapıyı tamamen yıkıp baştan başlamak yerine, inşaat devam ederken piramidin eğim açısını değiştirmeye karar verdiler. 47 metrelik yükseklikten itibaren taşların dizilim açısı 54 dereceden 43 dereceye düşürüldü. Açı aniden dokuz derece birden küçültüldüğü için yapının ağırlık merkezi merkeze doğru kaydırıldı ve zemin üzerindeki baskı ciddi oranda azaltıldı. Bu açı değişimi piramide bugün bildiğimiz o ortadan kırılmış ve bükülmüş görünümünü kazandırdı. Yapı nihayetinde yaklaşık 105 metre yüksekliğe ulaştığında tamamlanabildi. Bükük form ilk bakışta bir estetik kusur gibi görünse de aslında Mısırlıların bir felaketi önlemek adına geliştirdikleri olağanüstü bir mühendislik çözümüdür.
Eğri Piramiti Mısır’daki diğer tüm piramitlerden ayıran tek unsur dışındaki açı değişimi değildir. Yapının iç mekan tasarımı ve koridor ağı da dünya arkeoloji tarihinde eşine az rastlanır bir karmaşıklığa sahiptir. Klasik Mısır piramitlerinde kural olarak kuzey yüzünde tek bir giriş bulunur ve bu giriş doğrudan lahit odasına giden tek bir tünelle devam eder. Oysa Eğri Piramitte hem kuzey yüzünde hem de batı yüzünde olmak üzere iki tamamen bağımsız giriş sistemi yer almaktadır. Kuzey girişi yerden yaklaşık 12 metre yükseklikte bulunurken, batı girişi yerden 33 metre yüksekte ve taşların arasına gizlenmiş durumdadır. Her iki girişten de yapının derinliklerine inen uzun ve dik eğimli koridorlar uzanmaktadır.
Kuzey girişinden başlayan koridor, çöl seviyesinin altına inerek büyük bir yeraltı odasına ulaşır. Bu odanın tavanı Mısırlı mimarların ağırlığı yan duvarlara dağıtmak amacıyla geliştirdiği konsol tonoz tekniğiyle inşa edilmiştir. Batı girişinden başlayan tünel ise yapının gövdesi içinde ilerleyerek başka bir yüksek tavanlı odaya bağlanır. Bu iki ayrı oda sistemi piramidin derinliklerinde dar ve yatay bir birleştirme tüneliyle birbirine bağlanmıştır. Birçok Mısırbilimci batı girişinin ve buna bağlı odanın, kuzey sistemindeki çatlamalar ve çökme tehlikesi üzerine sonradan bir yedek plan olarak inşa edildiğini değerlendirmektedir. içerideki odalarda kullanılan devasa sedir ağacı kütükleri, mimarların çatlayan tavanları desteklemek ve çöküşü engellemek için ne kadar büyük bir çaba sarf ettiğinin somut kanıtıdır.
Eğri Piramidin günümüze ulaşan en etkileyici yönlerinden biri de dış kaplama taşlarının durumudur. Giza platosundaki Büyük Piramit ve Khafre Piramidi gibi yapılardaki beyaz Tura kireçtaşından oluşan pürüzsüz dış kaplamalar, orta çağ boyunca Kahire’nin inşasında kullanılmak üzere sökülmüştür. Bu yüzden o piramitler bugün basamaklı ve pürüzlü bir taş kütlesi olarak görünürler. Ancak Eğri Piramit için durum tamamen farklıdır. Bu yapının dış kaplama taşlarının yüzde sekseninden fazlası günümüze kadar hiçbir şekilde bozulmadan ulaşmıştır. Yapının eğimli açısı ve taşların içeriye doğru hafifçe yatık şekilde istiflenmesi, dış kaplamanın gövdeye çok daha sağlam tutunmasını sağlamıştır. Bu sayede Antik Mısırlıların piramitleri tamamladıklarında nasıl pürüzsüz ve parıltılı bir anıt ortaya çıkardıklarını bugün en net şekliyle Dahshur’da görebilmekteyiz.
Piramit kompleksi sadece ana gövdeden ibaret değildir. Yapının hemen güneyinde, ana piramidin yaklaşık elli metre ötesinde küçük bir uydu piramit yer alır. Mısır dini mimarisinde firavunun ruhunun ritüel alanı olarak kullanılan bu uydu piramit de ana yapı gibi pürüzsüz kireçtaşıyla kaplanmıştır. Uydu piramidin içindeki dar koridorlar ve dipteki oda, lahit yerleşimi için değil tamamen dini törenler için tasarlanmıştır. Kompleksin doğu tarafında ise firavuna adaklar sunulan bir tapınak ve bu tapınaktan çölün aşağılarına, Nil nehrinin eski kıyısına kadar uzanan uzun bir tören yolu bulunuyordu. Tören yolunun bittiği noktada yer alan Vadi Tapınağı, firavunun cenaze alayının nehir yoluyla gelip karaya çıktığı ilk kabul noktasıydı.
Firavun Sneferu Eğri Piramidin tamamlanmasının ardından yapının stabilitesine ve estetiğine tam olarak güvenememiştir. Bir firavunun sonsuzluk yolculuğuna kusurlu sayılacak bir anıtla çıkması kabul edilemez bir durumdu. Bu nedenle Sneferu, Eğri Piramitten ders çıkaran mimarlarına hemen bir kilometre kuzeyde yeni bir piramit inşa etme talimatı verdi. işte bu yeni yapı Mısır tarihinin ilk başarılı, pürüzsüz ve dikey açılı düz piramidi olan Kızıl Piramittir. Mimarlar Eğri Piramitte yaşanan felaketten büyük bir ders çıkarmışlar ve Kızıl Piramidin inşasında en başından itibaren risk almayarak 43 derecelik güvenli açıyı kullanmışlardır. Kızıl Piramidin başarısı, Eğri Piramitte ödenen bedellerin ve kazanılan tecrübelerin doğrudan bir sonucudur.
Mısır mimarisi açısından Eğri Piramidin tarihsel değeri paha biçilemez düzeydedir. Eğer Sneferu ve mimarları Dahshur çölünde bu cesur denemeye girişmeselerdi taşların ağırlığını nasıl dağıtacaklarını, yumuşak zeminlerde nasıl önlem alacaklarını ve devasa odaların tavanlarını çökmeden nasıl kapatacaklarını öğrenemeyeceklerdi. Bu piramit, Mısırlıların mimarlık sanatında bir tür laboratuvar görevi görmüştür. Buradan elde edilen muazzam teknik birikim, statik hesaplamalar ve taş kesim tecrübesi Sneferu’nun oğlu Khufu’ya miras kalmıştır. Khufu bu deneyim sayesinde Giza’da 146 metrelik Büyük Piramiti hiçbir çökme veya açı hatası yaşamadan inşa ettirebilmiştir. Dolayısıyla Giza’daki harikaların arkasındaki gizli mimari temel kesinlikle Eğri Piramittir.
Modern arkeoloji dünyası Eğri Piramiti incelemeye ve üzerindeki gizemleri çözmeye devam etmektedir. On dokuzuncu yüzyılda Flinders Petrie gibi öncü arkeologlar tarafından haritalandırılan yapı, yirminci yüzyılın ortalarında Mısırlı arkeolog Ahmed Fakhry tarafından detaylıca kazılmıştır. Son yıllarda ise uluslararası araştırmacıların katılımıyla yürütülen ScanPyramids projesi kapsamında yapı kozmik ışın müon dedektörleri, termal kameralar ve yeraltı radarlarıyla taranmıştır. Bu modern teknolojik taramalar, piramidin gövdesi içinde henüz keşfedilmemiş başka gizli koridorların veya odaların bulunup bulunmadığını anlamayı hedeflemektedir. Yapılan incelemeler, antik Mısırlıların iç mekandaki destek kütlelerini oluştururken ne kadar karmaşık bir taş düzeni kullandıklarını bir kez daha doğrulamıştır.
Uzun yıllar boyunca askeri bölge içinde kalması ve güvenlik gerekçeleri nedeniyle ziyarete kapalı tutulan Eğri Piramit, 2019 yılında Mısır Tarihi Eserler Bakanlığı tarafından yapılan büyük bir restorasyon çalışmasının ardından yeniden halka açılmıştır. Günümüzde araştırmacılar ve ziyaretçiler, yapının kuzey yüzündeki dar ve dik tünelden aşağıya doğru onlarca metre inerek Mısırlıların binlerce yıl önce ahşap kütüklerle desteklediği o devasa odalara ulaşabilmektedir. içerideki havalandırma ve aydınlatma sistemlerinin yenilenmesiyle birlikte bu eşsiz yapı, antik dünyanın mühendislik dehasına tanıklık etmek isteyen herkes için erişilebilir hale gelmiştir.
Dahshur’daki Eğri Piramit, sadece Antik Mısır’ın değil tüm insanlık tarihinin en öğretici anıtlarından biridir. Bu eser, mükemmelliğe giden yolda yapılan hataların, bu hatalardan çıkarılan derslerin ve insan zekasının doğa şartları karşısında gösterdiği adaptasyon yeteneğinin muazzam bir simgesidir. Sneferu’nun hırsı, mimarlarının cesareti ve taş ustalarının pürüzsüz Tura kireçtaşı üzerindeki el emeği, bu yapıyı çölün ortasında binlerce yıldır ayakta tutmaktadır. Eğri Piramit olmasaydı Mısır’ın o altın çağı, piramitlerin o kusursuz zirveleri ve insanlık tarihine damga vuran mimari başarılar belki de hiç var olamayacaktı. Bu abidevi eser, büyük bir krizin nasıl zamansız bir başyapıta dönüştürülebileceğinin en somut ve en büyüleyici kanıtı olarak çölün sessizliğinde yükselmeye devam etmektedir.

Yazı ilgi çekici, kesinlikle. Ama çok uzun. Link varsa belgeselini izlemeyi tercih ederim.
ingilizcesi ne acaba bunun? The leaning pyramid?

(bkz: bent pyramid)

Arkadaşın dediği gibi bundan sonra 43 derecelik açıyla kızıl piramidi yapmışlardır. Yanlış hatırlamıyorsam kızıl piramitten sonra da açıyı yine artırarak 51 dereceye kadar falan gelmişlerdi.

Piramidin orijinal ismi kha sneferu.
Antik mısır dördüncü hanedanlık dönemindeki ismi ise Niswt Kha Snfrw.

Belgeseli var mı yok mu bilmiyorum. Araştırıp, izleyip, kaynaklarını kontrol ettikten sonra linkini paylaşabilirim.
Genellikle bireysel incelemelerim ve akademik makalelerden faydalanıyorum.