insanın özgür irade yanılsaması

öğrencilere her gün seçimlerinizin sorumluluğunu alın diyorum ama akşamları kendi kararlarımı düşününce işin içinden çıkamıyorum. spinoza'ya göre özgürlük sandığımız şey çoğu zaman nedenleri bilmemekten geliyor, bu fikri libertaryen tarafım pek sevmiyor. yine de bir öğretmen olarak çocuklara 'neden' sormayı öğretmek zorundayım, yoksa hayat boyu başkalarının cevaplarıyla yaşarlar. uzun süreli ilişkimde bile bazen tartışırken fark ediyorum: aslında seçim değil, birikmiş refleksler konuşuyor. belki de özgür irade diye bir şey yok, ama sorumluluk fikri olmadan ne sınıf yönetilir ne de hayat.