ahi evran

asıl adı nasıruddin mahmud ahi evran bin abbas'dır. ahi evran 1171 yılında azerbaycan'ın hoy şehrinde doğmuş ve 1261 yılında kırşehir'de vefat etmiştir. ahî evran, veya tam adıyla şeyh nasirüddin ebüı-hakäyik mahmud bin abbas el hoy, ahiliğin kurucusu sayılan debbağların (dericilerin) piri, 32 çeşit esnaf ve sanatkârın lideridir. ahi evran'ın adı kayıtlara nasir üd-din ebüı-hakäyik mahmud el hoy olarak geçmiştir. evran ismi ise herkesi korkutan yılanın onu görünce sakinleşmesi sebebiyle insanlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır.

ahi evran'nın doğum tarihi kesin olmamakla birlikte 1171 yılında iran'ın hoy kasabasında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. hoy kasabası daha büyük selçuklu hükümdârı tuğrul bey'den beri türkmen yerleşim bölgesidir. ahi evran, ilk eğitimini hoy'da alıp ahmet yesevi'nin talebelerinin sohbetlerinde bulunmuştur. hacı bektaş veli ve mevlana ile aynı dönemde yaşamıştır.

ahi evran'ın çocukluğu ve tahsil devresi azerbaycan'da geçmiştir. bundan sonra horasan ve maveraünnehir bölgesine gelip o yöredeki büyük üstadlardan dersler almıştır. 1203 veya 1204 yılında bağdat'a gelmiş ve burada tanıştığı evhaddü'd din kirmanî'nin tavsiyesiyle abbasi halifesi nasır lidinillah'ın kurmuş olduğu fütüvvet teşkilâtına katılmış ve bu teşkilatın önde gelen şeyhleriyle temas kurma imkânı bulmuş, başta kirmanî olmak üzere birçok üstaddan istifade etmiştir. o dönemde bağdat'ın ilim ve irfan merkezi olması, ahi evran'ın çok yönlü bir fikir adamı olarak yetişmesini sağlamıştır.

daha sonra kırşehir'e yerleşerek vefat edinceye kadar burada yaşamıştır.
ömrünün sonlarına doğru anadolu selçuklu devletindeki taht mücadelelerine karışmış ve ıı. izzeddin keykavus tarafını tutmuştur. mevlana ve çevresi ile siyasi ihtilafa düşer. bu ihtilafta da mevlana'nın oğlu alaaddin çelebi ahi evran'in yanındadır.mevlana'nın diğer oğlu sultan veled'in, ahi evran'in ölümü üzerine yazdığı rubaide geçen ay tutulmasına dayanarak 12 nisan 1261'deki meydana gelen parçalı ay tutulması aynı zamanda ahi evren'in ölüm günüdür.

orta asya'dan anadolu'ya gelen alperenlerden biri olan ahi evran, anadolu selçukluları sultanı ı. gıyaseddin keyhüsrev' in zamanında, 1204 yılında, bazı ilim adamları ile birlikte anadolu'ya gelmiştir. konya ve kayseri gibi şehirleri gezerek ahilik teşkilatının kurulması ve yayılmasında önemli rol oynamıştır.asıl mesleği debbağlıktır. osmanlı devleti zamanında ahi evran'ın esnafın piri olarak kazandığı ün anadolu, rumeli, balkanlar ve kırım'a kadar yayılmıştır.ahi evran, moğol istilasından kaçarak anadolu'ya gelen sanatkâr ve tüccarların dayanışmasını sağlamıştır. onlar arasında sağlam bir birlik oluşturarak kaliteli mal üretmelerini teşvik etmiştir.ahi evran kayseri'ye yerleşmiş ve fütüvvet teşkilâtından esinlenerek ilk ahi teşkilâtını burada kurmuştur. keyhüsrev tarafından desteklenen teşkilâtın lideri olan debbağ ahi evran kayseri'de pek çok sanatın icra edildiği sanayi sitesinde hizmet vermiştir.

1227 ile 1228 yılları arasında muhtemelen sultan ı. alaeddin keykubad'ın arzusuyla konya'ya yerleşen ahi evran, burada da sanatını icra etmiştir. fakat ahilerin en büyük hamisi olan sultan ı. alaeddin keykubad, ıı. gıyaseddin keyhüsrev'in tertiplediği bir suikast sonucu öldürülünce, pek çok ahi ve türkmen cezalandırılmış, ahi evran de hapsedilmiştir. ıı. gıyaseddin keyhüsrev'in ölümünden sonra 1245 yılında serbest bırakılan ahi evran, denizli'ye geçmiştir. 1247'de, mevlana'nın hocası şems-i tebrizi'nin öldürülmesinde parmağı olduğu iddiası yayılmıştır. ayrıca ahi evran ile mevlana'nın oğlu alaeddin çelebi'nin bu süreçte birlikte olduğu ve mevlana ve hocası şems-i tebrizi ile ahi evran arasında çekişme olduğu bilinmektedir. bu olaydan sonra da kırşehir'e gidip yerleşmiş ve hayatının sonuna kadar burada kalmıştır.

ömrünün sonlarına doğru anadolu selçuklu devletindeki taht mücadelelerine karışmıştır ve ıı. izzeddin keykavus tarafını tutmuştur. mevlana ve çevresi ile siyasi ihtilafa düşmüştür. bu ihtilafta da mevlana'nın oğlu alaeddin çelebi, ahi evran'ın yanındadır. mevlana'nın diğer oğlu sultan veled'in, ahi evran'ın ölümü üzerine yazdığı rubaide geçen ay tutulmasına dayanarak 12 nisan 1261'deki meydana gelen parçalı ay tutulması aynı zamanda ahi evran'ın ölüm günüdür. (iü fen fakültesi astronomi bölümü öğretim üyesi doç. dr. tarık gökmen'e göre)

ahi evran, 1205 yılında kermani nin kızı fatma bacı ile evlendi. ahiliğe kadınlar giremediği için fatma bacı da bacıyan-ı rum (anadolu kadınları) teşkilatını kurmuş ve kadın ana olarak tanınmıştı. ahi evran’ın şeyhliği altında 13. yüzyılda ankara ve kırşehir’de toplanan ahiler, kısa sürede selçuklu şehirlerine yayılmışlardı. osmanlı devletinin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

velâyetnâme adlı eserinde hacı bektaş-ı velî'nin sık sık kırşehir'i ve ahi evran'ı ziyareti, onunla sohbetlerini anlatır. 13. yüzyıl'da anadolu'dan geçen ünlü seyyah ibn-i batuta da burdur, gölhisar, ladik, milas, gerçin, konya, niğde, aksaray, kayseri, sivas, gümüş, erzincan, erzurum, birgi, tire, manisa, balıkesir, bursa, görele, geyve, yenice, mudurnu, bolu, kastamonu, sinop gibi anadolu şehirlerindeki ahi zaviyelerinden bahsetmekte ve buralarda misafir olduğunu zikretmektedir.

kırşehir'de adını taşıyan ahi evran üniversitesi, 2006 yılında kurulmuştur. ayrıca, ülkemizde, adının içinde "ahi evran" bulunan birçok lise ve mahalle adı vardır.