urartu

(bkz: urartu devleti)

urumia ve van gölü arasında yerleşen eski bir devlet.

Urartular, MÖ 9. yüzyıldan itibaren Doğu Anadolu, Güney Kafkasya ve bugünkü kuzeybatı iran'ın bazı bölgelerinde hüküm süren güçlü bir krallıktı. Yaklaşık 250 yıl boyunca bölgenin siyasi ve askerî tarihinde önemli rol oynadılar. En büyük rakipleri, Mezopotamya'nın güçlü devleti Asurlulardı. Urartular yalnızca savaşlarıyla değil, sarp kayalıklar üzerine kurdukları kaleler, gelişmiş sulama kanalları, maden işçiliği ve kendilerine özgü dinî gelenekleriyle de tanınır.

Başkent: Tuşpa, bugünkü Van Kalesi çevresi.
Ana merkez: Van Gölü havzası.
Etki alanı: Doğu Anadolu, Güney Kafkasya ve kuzeybatı iran'ın bazı kesimleri.
En güçlü dönem: MÖ 9. ve 8. yüzyıllar.
Dil: Urartuca.
Yazı: Çivi yazısı.
Başlıca rakip: Yeni Asur imparatorluğu.

Urartular kendi ülkelerini yazıtlarında Biainili adıyla anıyorlardı. “Urartu” adı ise özellikle Asur kaynaklarında kullanılan adlandırmayla ilişkilidir. Başkent Tuşpa, Van Gölü'nün doğu kıyısındaki yüksek ve savunmaya elverişli bir kayalık üzerine kurulmuştu

-Urartu'nun yükselişi ve önemli kralları-

ı. Sarduri — yaklaşık MÖ 840–830= Urartu'nun erken dönemindeki en önemli hükümdarlardan biriydi. Van Kalesi'ndeki yazıtları, Tuşpa'nın krallık merkezi olarak yükselişini gösterir.

Menua — yaklaşık MÖ 810–786= Askerî seferlerle krallığın sınırlarını genişletti. Bugün Şamran Kanalı adıyla bilinen su sisteminin inşası da onunla ilişkilendirilir.

I. Argişti — yaklaşık MÖ 786–764 = Urartu'nun askerî ve siyasi gücünü artırdı. Bugünkü Erivan'ın bulunduğu bölgede, MÖ 782'de Erebuni kentini kurduğunu belirten yazıtlar vardır.

II. Sarduri — yaklaşık MÖ 760–730= Urartu'nun en güçlü dönemlerinden birinde hüküm sürdü. Krallık batıda Fırat'a, kuzeyde Güney Kafkasya'ya ve doğuda iran'ın bazı bölgelerine uzanan geniş bir etki alanına sahipti.

II. Rusa — MÖ 7. yüzyıl= Önceki yenilgilerden sonra krallığı yeniden güçlendirmeye çalıştı. Ayanis gibi kaleler ve anıtsal yapılar onun dönemindeki Urartu mimarisinin gelişmişliğini gösterir.

Urartular ve Asurlular neden düşmandı= Asur imparatorluğu, Mezopotamya'dan kuzeye doğru genişlemek istiyordu. Urartu ise Doğu Anadolu'daki geçitleri, verimli vadileri ve ticaret yollarını kontrol ediyordu. Bu durum iki devlet arasında uzun süreli bir rekabet yarattı. Madenler, tarım alanları ve ticaret güzergâhları önemliydi.Her iki krallık da komşu devletleri kendi nüfuz alanına sokmaya çalışıyordu.MÖ 714'te Asur Kralı II. Sargon'un düzenlediği sefer Urartu'ya ağır bir darbe vurdu. Buna rağmen Urartu hemen ortadan kalkmadı; sonraki hükümdarlar krallığı yeniden toparlamaya çalıştı.

Urartuların dili ve kökeni= Hint-Avrupa veya Sami dilleri ailesine dahil edilmeyen bir dildi. Bilinen en yakın akrabası, daha eski dönemlerde bölgede konuşulan Hurricedir. Urartular, Asur çivi yazısını uyarlayarak kendi dillerinde yazıtlar oluşturdular.

-Urartu dini ve tanrıları-

Haldi=Krallığın baş tanrısı ve askerî zaferlerle ilişkilendirilen tanrı
Teişeba= Fırtına ve gök gürültüsü tanrısı
Şivini= Güneş tanrısı

-Urartuların mühendislik ve mimari başarıları-

-Sulama kanalları: Dağlık bölgelerdeki su kaynaklarını tarım alanlarına ve yerleşimlere taşımak için -kanallar yaptılar. Menua ile ilişkilendirilen Şamran Kanalı bu sistemlerin en tanınmış örneklerindendir.
-Kaleler: Yüksek tepelerde, savunması kolay noktalara kaleler inşa ettiler. Bu yapılar hem askerî hem de idari merkezlerdi.
-Depolar: Büyük tahıl ve yağ depoları, devletin tarımsal üretimi toplamasına ve kaynakları yönetmesine yardımcı oluyordu.
-Taş işçiliği: Kaya mezarları, anıtsal duvarlar ve yazıtlar, taş işleme becerilerini gösterir.

Urartu Devleti nasıl yıkıldı= Urartu'nun sonu tek bir kesin tarih ve tek bir savaşla açıklanamıyor. MÖ 7. yüzyılın sonlarında bölgedeki birçok Urartu merkezi tahrip edildi. Medler, iskitler ve dönemin diğer güçleri olası etkenler arasında sayılıyor; ancak yıkımın kesin sorumluları ve olayların sırası konusunda belirsizlikler var. Krallığın siyasi yapısı ortadan kalksa da bölgedeki halklar yaşamaya devam etti. Urartu'nun mimari ve kültürel mirası, sonraki dönemlerde de Doğu Anadolu tarihinin önemli bir parçası oldu.