fil kuralı

Beynimiz, kendi sağlığımızı ön planda tutarak, gördüğümüz her şey hakkında sürekli olarak hızlı, sezgisel kararlar verir. "Duygulanım" olarak adlandırılan bu olumlu veya olumsuz duygu parlamaları, bilinçli düşünce devreye girmeden önce yaklaşma veya kaçınma davranışlarımıza rehberlik eder. Bu "duygusal öncelik", birinden neden anında, hatta kim olduğunu hatırlamadan hoşlandığımızı veya hoşlanmadığımızı açıklar. Psikolog Robert Zajonc, duyguların aslında davranışlarımızı yönlendiren fil olduğunu, mantıksal düşünmenin ise binici rolünü oynadığını savunur. Ona göre, fil, duygusal ipuçlarına hızlı ve güçlü bir şekilde tepki verirken, binici de olaydan sonra bu tepkileri rasyonelleştirmeye çalışır. Bu hızlı karar alma süreci sosyal gruplara da yayılmaktadır. Irk veya yaş gibi belirli gruplara karşı bilinçaltı önyargılarımız veya örtülü tutumlarımız, bilinçli olarak farklı inançlara sahip olsak bile tepkilerimizi etkileyebilir. Bu nedenle, Irkçılığı bilinçli olarak kınıyor olsak bile, siyah yüzlerin etrafında bir rahatsızlık hissi, beyazlara karşı ise bir sıcaklık hissedebiliriz. Örtülü Çağrışım Testi gibi çalışmalar, belirttiğimiz değerlerimiz ile içgüdüsel tepkilerimiz arasındaki bu iç çatışmaları ortaya koymaktadır. Bu, aklın güçsüz olduğu anlamına gelmez. Binici, silah bakımından yetersiz olmasına rağmen yine de filin yolunu etkileyebilir. Önyargılarımızı ve bunların duygusal kökenlerini anlayarak davranışlarımızın direksiyonunu adalet ve empati yönünde yönlendirebiliriz. Konu, duyguları bastırmak değil, insan deneyimimizi tanımlayan bu karmaşık duygu ve düşünce valsinde aklı bir diktatör olarak değil, bir rehber olarak kullanarak onlarla dans etmeyi öğrenmektir.

zihinlerimizin güçlü ve içgüdüsel sezgi fili ile tepedeki akıl yürüten binici arasındaki karmaşık bir dans olduğunu ve sonsuza kadar yönlendirmeye çalıştığını öne sürmektedir. Ona göre ahlaki yargılar, bilimsel uğraşlardan farklı olarak hesaplanmış mantıktan değil, öncelikle bu içgüdüsel duygulardan kaynaklanır. Ahlaki bir pusula olarak akla gösterilen yersiz saygıya meydan okuyan haidt, alçakgönüllülük odaklı ve sezgiye dayalı bir yaklaşım çağrısında bulunmaktadır.