valide han

(Büyük Valide Han) 16. yüzyılda Kösem Sultan tarafından yaptırılıan, Mahmutpaşa Çakmakçılar Yokuşu'nda bulunan istanbul'un en büyük hanlarından biridir. Geçmişte kervanların konakladığı Valide Han'da bugün pek çok dükkan yer almaktadır. Bir dönem iranlı tüccarlara ev sahipliği yapmış olup, içerisinde Valide Han iranlılar Mescidi'ni bulundurmaktadır.

Tarihi:
Büyük Valide Han istanbul'da Tarihi Yarımada'da yer almaktadır. IV. Murat'ın ve I.ibrahimin (Deli ibrahim) annesi Kösem Sultan tarafından Üsküdar'da inşa ettirdiği Çinili Külliyesi'ne vakfedilmek üzere yaptırmıştır. Bir efsaneye göre Kösem Sultan'ın hazinesinin bir kısmı bu handa gizlidir. istanbul'da basılan ilk Kuran-ı Kerim'in bu handaki iranlılar matbaasında basıldığı söylenmektedir. Geçmişte iranlı tüccarlar iran'dan getirdikleri malları buradan Avrupa'ya göndererek ticaret yapmaktaydı. Bu sebeple Valide Han istanbul'daki iranlılar için çok önemli bir mekandı. içinde yer alan iranlılar Mescidi'yle bugün de iranlılar için önemini sürdürmektedir.

Günümüzde handa genellikle giyim dükkanları ve zanaatkarlar bulunmaktadır.

Mimari Yapısı:
Üç avlusu olan bu han 98x 168 m.lik bir alana sahiptir. Büyük ve küçük han olarak iki kısımdan yapılmış olan bu hanın planı bulunduğu araziye uydurulmuş olduğundan geometrik bir düzen göstermez . "Han-ı Kebir" denilen büyük hanın esas girişi oldukça meyilli bir yol olan Çakmakçılar Yokuşu tarafındadır. Muntazam kesme taştan yapılmış bu girişin üzerinde konsollara oturmuş yedi tane üç kademeli çıkmalar vardır. Bu cepheyi üstten bir taş saçak silmesi dolaşır. Girişden basık kemerli,beşik tonozlu bir geçitle üçgen şeklindeki küçük bir avluya ve kare planlı bir mekâna oradan da revakların çevrelediği 63 x 66 m. boyutundaki büyük avluya geçilir. Avlunun etrafını çevreleyen yuvarlak kemerli revakların gerisindeki odalar yuvarlak taş kemerli kapılar ile avluya açılmaktadır. ikinci kattakilerin kapılarının yanında bir de dikdörtgen ve taş söveli pencereleri vardır. Dış cephede de pencere dizisi görülmekle beraber bunlar günümüze gelene kadar çok bozulmuş ve adeta karakterini kaybetmiştir. Avlunun her iki tarafından evvelce taş merdivenlerle yukarı katlara çıkılıyorsa da günümüzde bu merdivenler tamamen değişmiştir. Revakların arkasında yola bakan cephede ise bir sıra sivri kemerli dükkanlar bulunmaktadır.

Fincancılar Yokuşu tarafına bakan ve "Han-ı sağir" olarak adlandırılan küçük han muntazam bir dikdörtgen plana sahiptir. 21 mart 1926 da yıkılan bu bölüm 15 x 56 m. ebadında dikdörtgen bir avluyu çevreleyen revaklar ve onların gerisinde ise sivri kemerli kapılarla revaklara açılan odalar vardır. Hayvanların barındığı bölüm ile oturma mekanlarının bu handa görüldüğü gibi çok kesin bir şekilde birbirinden ayrılması türk han mimarisinde ilk defa denenmiş bir plandır.

Çakmakçılar Caddesi'ne bakan ve üçgen avlusu bulunan üçüncü bölüm ise oldukça küçüktür. Bu avludan Büyük Han'a ve avlusuna açılar bir geçit bulunmaktadır. Yola bakan taraftaki girişin solundaki revakın altındaki bir merdivenle üst kata çıkılmaktadır. Bu üçgen şeklindeki avlunun zemin ve üst kat mekanları yolun eğim ve kenarına uymak zorunluluğundan kare veya dikdörtgen şeklinde yapılmışlardır. Zemin kattaki mekanların yola bakan tarafında ise bir sıra dükkan sıralanmıştır.

Büyük Valide Han'da daha önceleri Cerrah Mehmed Paşa'nın sarayına ait bir Cihannüma Kulesi olabileceği söylenmektedir. Yine söylentiye göre Kösem Sultan hazinesini bu kuleye saklamıştır.

Büyük Valide Han'ın birinci ve ikinci avluda toplam 153, üçüncü avluda da 57 olmak üzere toplam 210 odası bulnmaktadır. Son yıllarda yapılan eklemelerle hanın iç mimarisi bir hayli değişmiştir.
*