elamlılar

Elamlılar, Mezopotamya'nın doğusunda, bugünkü iran'ın güneybatısında gelişen çok eski bir uygarlıktı. Sümerler, Akadlar, Babilliler ve Asurlularla yüzyıllar boyunca ticaret yaptılar, savaştılar ve kültürel alışverişte bulundular.

Elam'ın tarihi yaklaşık MÖ 3. binyılın başlarından MÖ 6. yüzyıla kadar uzanır. Başlıca merkezleri Susa ve Anşan'dı. Özellikle Çoga Zanbil'deki büyük zigguratları, kendilerine özgü dilleri ve Mezopotamya devletleriyle yaşadıkları mücadelelerle tanınırlar.Elam, Mezopotamya'nın doğusunda, Zagros Dağları ile iran platosunun batı kesimleri arasında bulunuyordu.

Susa: Bugünkü iran'ın Huzistan bölgesinde yer alan önemli siyasi ve kültürel merkez.
Anşan: iran'ın güneybatısında, Elam tarihinin önemli merkezlerinden biri.
Coğrafya: Ovalar, dağlık alanlar ve ticaret yollarından oluşan çeşitli bir çevre.
Ekonomi: Tarım, hayvancılık, zanaat, maden ticareti ve Mezopotamya ile yapılan alışveriş.

Eski Elam dönemi — yaklaşık MÖ 2400–1500= Elam'ın siyasi kimliği belirginleşti. Susa ve Anşan gibi merkezler önem kazandı. Elamlılar, Sümer ve Akad dünyasıyla ticari ve siyasi ilişkiler kurdu.

Orta Elam dönemi — yaklaşık MÖ 1500–1100= Elam büyük bir bölgesel güç hâline geldi. Tapınaklar ve anıtsal yapılar inşa edildi. Kral Untash-Napirişa, ünlü Çoga Zanbil dinî kompleksini yaptırdı.

Yeni Elam dönemi — yaklaşık MÖ 1100–539= Elamlılar Babil ve Asur'la mücadele etmeyi sürdürdü. Ancak MÖ 7. yüzyılda Asur Kralı Asurbanipal'in seferleri Elam'a ağır darbeler vurdu. Daha sonra bölge Pers egemenliğine girdi.

-Elamlıların en önemli hükümdarları-

Untash-Napirişa — MÖ 13. yüzyıl= Elam'ın en tanınmış krallarındandır. Çoga Zanbil'i kurdurdu ve farklı bölgelerin tanrılarını aynı dinî merkezde bir araya getirmeye çalıştı.

Şutruk-Nahhunte — MÖ 12. yüzyıl= Elam'ın askerî gücünü artıran hükümdarlardan biriydi. Elam kuvvetleri onun döneminde Babil'e sefer düzenledi ve Mezopotamya'dan çok sayıda değerli eser götürdü. Bunlar arasında Hammurabi Kanunları'nın ünlü dikilitaşı da bulunuyordu.

Teumman — MÖ 7. yüzyıl= Asur kaynaklarında Asurbanipal'in rakibi olarak anlatılır. MÖ 653 civarındaki Til-Tuba Savaşı'nda yenildi. Bu olay, Asur ile Elam arasındaki mücadelenin en bilinen bölümlerinden biridir.

Elamlıların dili ve kökeni= Bu dil, Sümerce, Akadca, Türkçe veya Hint-Avrupa dilleriyle kanıtlanmış bir akrabalığa sahip değildir. Genellikle başka bir dille kesin bağlantısı gösterilememiş, kendine özgü bir dil olarak değerlendirilir.

Proto-Elam yazısı: Yaklaşık MÖ 3100–2900 arasında kullanıldı; henüz tam olarak çözülememiştir.
Doğrusal Elam yazısı: Bazı işaretleri anlaşılmış olsa da bütünüyle çözülememiştir.
Elam çivi yazısı: Elamca metinleri kaydetmek için kullanıldı ve dil hakkında en kapsamlı bilgilerimizi sağlar.

-Elamlıların dini ve tanrıları-

inşuşinak= Susa'nın koruyucu tanrısı; krallık ve yeraltı dünyasıyla da ilişkilendirilirdi.
Napirişa= Anşan ve iran platosuyla ilişkili önemli bir tanrı.
Kiririşa= Özellikle Elam'ın güneybatısındaki dinî geleneklerde önemli bir tanrıça.
Humban= Elam kraliyet ideolojisinde önemli yeri bulunan tanrı.

-Çoga Zanbil: Elamlıların en etkileyici yapısı-

Çoga Zanbil, Elam Kralı Untash-Napirişa tarafından MÖ 13. yüzyılda kuruldu. Antik adı Dur-Untaş olarak bilinir. Basamaklı dev bir zigguratın merkezinde bulunduğu dinî bir yerleşimdi. Kompleks, birden fazla sur halkasıyla çevriliydi. Çeşitli tanrılara adanmış tapınaklar içeriyordu. Kerpiç ve pişmiş tuğla mimarisinin etkileyici örneklerinden biridir. Günümüzde UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır. Çoga Zanbil yalnızca dinî bir yapı değildi; kralın farklı bölgeleri ve inanç geleneklerini ortak bir merkezde birleştirme isteğini de yansıtıyordu.

Elamlılar nasıl sona erdi= Elam'ın çöküşü tek bir olayla açıklanamaz.Asur saldırıları, özellikle MÖ 7. yüzyılda krallığın askerî ve siyasi gücünü zayıflattı.Elam'ın eski merkezleri arasındaki siyasi bütünlük zamanla değişti.iran platosunda Perslerin yükselişi, bölgedeki güç dengesini değiştirdi.Büyük Kiros'un MÖ 539'da Babil'i ele geçirdiği döneme gelindiğinde Elam, bağımsız bir büyük güç olmaktan çıkmıştı. Fakat Elam kültürü tamamen ortadan kalkmadı. Elamca, Pers imparatorluğu döneminde de resmî belgelerde kullanıldı. Persepolis'te bulunan Elamca tabletler, imparatorluğun çalışanlarına verilen erzak ve ödemeler gibi idari konuları kaydeder.