edebiyatın felsefe ve bilimden üstün olması

üstünlük lafını hiç sevmiyorum doğrusu. ama edebiyatın yaptığı iş bambaşka bir şey. çoğu zaman felsefe de bilim de o noktaya ulaşamıyor. felsefe bir problemi çözmek için her şeyi soyutlar, mesafeye çeker, kavramlaştırır. bilim ölçer, tekrar eder, doğrular. ikisi de insanı anlamaya çalışıyor elbette. ama kavramlar ve modeller üzerinden.

edebiyat ise tam tersi. içeriden girer konuya. acıyı ispat etmeye kalkmaz, hissettirmeye çalışır. dostoyevski’nin raskolnikov’u cinayet işledikten sonra vicdanının nasıl yavaş yavaş çöktüğünü düşün. hiçbir psikoloji dersi ya da kitabı o derinliği yakalayamaz. çünkü edebiyat veriyi değil, deneyimi aktarır. aristoteles de boşuna dememiş şiiri tarihten daha felsefi diye. tarih olanı anlatır, şiir olabilecek olanı. edebiyat da gerçekliği kopyalamaz. onun olası versiyonlarını açar önümüze. bu yüzden hem felsefeden hem bilimden çok farklı bir epistemik araç bence.

tanpınar bu ayrımı en güzel yaşamış isimlerden biriydi. bergson’u, proust’u derinden sindirmiş bir adam. hem şair hem romancı hem düşünce adamı. aynı soruları soruyordu ama sistematik bir felsefe kitabı yazmadı hiç. çünkü söylemek istedikleri sisteme sığmıyordu. zamanı, hafızayı, kimliği bir denklemle değil, mümtaz’ın o derin huzursuzluğuyla anlatmak zorundaydı.

son olarak şunu diyeceğim: felsefe ölüm nedir diye sorar. bilim ne zaman ve neden öldüğümüzü hesaplar. edebiyat ise birinin öldüğü odada oturur… ve bir daha oradan kalkmaz.