tora

genesis'te yaratılıştan elohim,
allahlar heyeti sorumlu,
exodus'ta antropomorfik göstergeler olan epifaniler bile kayboluyor,
sadece yhwh adının geçtiğini görüyoruz,
allah daha çok psiko-teolojik ve etik davranışlarımızla toplumsal meselelerle ilgilenmekte,
bu düşünce kültürüyle özdeşleşen yahudilerin hepsi tek ve bir tanrının her şeyden sorumlu olduğu,
ve sadece kendilerinin bu tanrıya bağlı kaldıklarına ikna oluyorlar,
ardından Deuteronomi'de tanrının adının anılmasına bile gerek olmadığı,
tek ve bir olduğu çağrısı yapılıyor.

genesis'ten, exodus'a,
exodus'tan Deuteronomi'ye,
derlemecilerin (metnin atfedildiği kişi olmasalar da ) içsel monologlarına tanık olmaktayız.

bu içsel monologlar tüm bi topluma mal oldu.
tek ve görünmeyen bi tanrıya bağlı bi millet olarak varlıklarını sürdürebilmek için logos'a başvurarak ilahi kurallara tabi olmaları gerektiğini,
kolektif bi haleti ruhiyeyle fark ettiler.

ve bu da tek tanrıya dair içsel monologlarının,
hem toplumu,
hem de insanlığı bağlayan kurallarla,
adaletle ilişkili olduğunu kavramalarını sağladı.

isa ya da muhammet'in mesihliğini kabul etmemeleri de bu yüzden işte. mesele hiçbir zaman literal manada inanılan haliyle, peygamberlik hakkında değildi. bunlar sadece basit sembollerden ibaret.

eyüp bölümünü ele alın mesela, logos (başlangıçsız ve sonsuz olan ilahi iradenin insandaki kıvılcımı ), allah'la,
insan nefsi, hayvani eğilimler hasatan'la temsil ediliyor,
yhwh sıfatıyla kişiselleştirilen logos'un,
eyübün nefsini sınadığını,
test ettiğini,
imtihana tabi tuttuğunu görüyoruz.

musevi düşünce geleneği en başından beri dinlerin bi nevi ilizyon olduğu ve logos'un asıl mistik deneyimlerin kaynağı olduğunu söylüyordu bize.

antik grek'e paralel olarak gelişen bi tür aydınlanma kültü.