kafiye

En az iki dizenin sonunda tekrarlanan yazılışları aynı, anlamlan ve görevleri farklı ses ya da sözcüklere “uyak (kafiye)” denir

=>Yarım uyak (kafiye)
Dize sonlarındaki tek ses benzerliğine “yarım uyak (kafiye)” denir.

-Bin bir ismin birinden tut
Senlik benlik nedir sil at

Tuttuğun yola doğru git

Yoldan çıkıp olma asi.
Bu dörtlüğün ilk üç dizesinin sonunda yer alan “tut”, “at”, “git” sözcüklerinin sonunda yer alan “t” sesleri yarım kafiyedir.

Dağdan yürü. kırdan git

Altın Köşke çabuk yet.

Bu dizelerin sonunda yer alan “git” ve “yet” sözcükle­rinde sadece u-t” sesi benzeştiği için burada yarım kafiye vardır.

=>Tam uyak (kafiye)
Dize sonlarındaki iki ses benzerliğine “tam uyak (kafiye)” denir.

-Arlık bahtın açıktır, uzun etme arkadaş

Ne hudut kaldı bugün, ne askerlik, ne savaş;
Bu beyiti oluşturan dizelerin sonundaki “arkadaş” ve “savaş” sözcüklerinde “-aş” sesleri tam kafiyedir.

=>Zengin uyak (kafiye)
Dize sonlarında ikiden fazla ses benzerliğine dayanan uyak çeşidine “zengin kafiye” denir.

-Alaca bir karanlık sarmadayken her yeri

Atlarımız çözüldü, girdik handan içeri

Bu dizelerin sonundaki “-eri” sesleri zengin uyaktır.

Bu sazların duyulur her telinde sâde vatan

Sihirli rüzgâr eser dâima bu topraktan

Bu dizelerin sonundaki “-tan” sesleri zengin uyaktır.

=>tunç uyak(kafiye),
Uyaklanan sözcüklerden birinin, diğer sözcük için­de yer almasıyla oluşan uyak biçimine ‘tunç uyak (kafiye)* denir. Tunç uyak, iki veya daha fazla ses benzerliğinden oluşabilir.

-Bursa’da eski bir cami avlusu

Küçük şadırvanda sakırdayan su.

-ikinci dizenin sonunda yer alan “su” sözcüğü, birinci dizenin sonundaki “avlusu” sözcüğünün içinde yer al­maktadır. Bu nedenle burada tunç kafiye vardır.

ikinci dizenin sonunda yer alan “ılık” sözcüğü, ilk dize­nin sonundaki ayrılık kelimesinin içinde geçmektedir, Dolayısıyla dizelerin sonunda yer alan “ılık* sesleri tunç kafiye oluşturmuştur. ikiden çok ses benzerliği ol­duğu için bu aynı zamanda zengin kafiye.

-Her suçlunun başında hayalı cezâsıyız

Her aşık aldatan kadının kalp ezâsıyız.

-Bu dizelerin sonunda yer alan “ezâ” sözcüğü “ceza” sözcüğünün içinde yer almaktadır. O hâlde dizelerin sonlannda yer alan “ezâ” sesleri tunç kafiye oluştur­muştur. Su, aynı zamanda zengin kafiye.

-Seni ben bekliyorum göğsüm açık, bağrım açık.
Hançer ol göğsüme saplan, ecel ol karşıma çık.

-Bu dizelerin sonunda yer alan “çık” sesleri de tunç kafiye oluşluşturmuştur.

=>Cinaslı uyak (kafiye)
Yazılışları veya söyleniş­leri aynı. anlamları farklı sözcüklerin dize sonlarında uyaklanmasına “cinaslı uyak” denir.

-Yarmadan

Pilav yapsa yarmadan

Tokum diye kaçarım

Yâr başımı varmadan.

-Bu manide “yarmadan” sözleri cinaslı kafiye oluştur­muştur. Çünkü bu sözlerin yazılışları ve söylenişleri ay­nı, ancak anlamları farklıdır.

-Gül ermiş de gülermiş

Gül dalında gülermiş

Dünyada tek murada

Bülbül ile gül ermiş

Bu manide “gülermiş” ve “gül ermiş” sözleri cinaslı kafiye oluşturmuştur Çünkü bu sözlerin söylenişleri ay­nı, ancak anlamları farklıdır.

-Dostu etme latifeyle feda
-Hakkın nân-ı nemeki etme heba

Bu dizelerin sonunda yer alan “-â” sesleri tam uyak sayılır.