opsiyon

opsiyon en basit haliye bir varlığın ileri bir tarihte yapılacak alışverişini düzenleyen bir kontrattır. finansal anlamda opsiyon bir türev ürünüdür ve adından anlaşılacağı üzere fiyatı, üzerine yazıldığı varlığın dinamikleri ve opsiyonun özellikleri ile belirlenir.

opsiyonu cazip kılan şey tabii olarak opsiyon alıcısına sunduğu alış veya satış opsiyonudur. en basit şekilde opsiyon kontratı alıcısına ileride belirlenmiş bir tarihte veya o tarihe kadar, belirlenmiş miktarda bir varlığı, yine belirlenmiş bir fiyat üzerinden alma veya satma imkanı verir. burada esas nokta bunun bir seçenek yani bir hak olduğu zorunluluk olmadığıdır. yani opsiyon satın alan bir kişi opsiyonu kullanıp kullanmama hakkını saklı tutar.

opsiyon, her finansal kontrat gibi, iki taraflı bir kontrattır yani bir alıcısı bir satıcısı vardır. opsiyonu satın alan kişi satıcıya opsiyonun fiyatını yani premiumu öder. premium hesaplanması kompleks bir konudur ve opsiyonun özelliklerine göre ciddi manada ileri matematik gerektirir.

peki, opsiyonun amacı nedir? neden böyle bir finansal ürün var? açıkcası opsiyon çok gerekli bir finansal araçtır. bunu birkaç madde altında toplarsak, birincisi opsiyon finansal risklerin yönetiminde çok önemli bir araçtır. özellikle emtia ticaretinde veya tarım sektöründe fiyat belirsizliğini ortadan kaldırmak için veya fiyat değişimlerinden meydana gelecek zararı minimize etmek için kullanılır. ikincisi, spekülatif ticarette kaldıraç için kullanılır. çünkü opsiyon mesela bir hissenin fiyatından daha ucuzdur dolayısı ile çok daha fazla miktarda satın alınabilir bu da daha az sermaye ile daha fazla kar elde etmenize olanak verir. üçüncüsü, opsiyon gelişmiş ekonomilerde çok likit bir üründür. dolayısı ile portfolyo düzenlemelerinde kullanılır. bunlar gibi birkaç tane daha sebep sayılabilir ama en önemli kullanım amacı risk yönetimi ve spekülasyondur.

basitçe iki ana türe ayırabilirz, american option ve european option olarak. bunlar uygulama tarzı olarak birbirinden ayrılır. amerikan opsiyonları, opsiyonu aldığınız tarihten itibaren bitiş tarihine kadar (expiration date) istediğiniz zaman kullanılabilir. yani ne zaman uygun görürseniz opsiyonu kullanabilirsiniz (excercise etmek). european opsiyonları ise sadece bitiş tarihinde kullanılır. bu farklılıktan dolayı amerikan opsiyonları bütün özellikleri eşdeğer olan european opsiyonlarından daha değerlidir değilse bile aynı değerdedir. çünkü size daha fazla esneklik verir. bitiş tarihinde her iki opsiyonda aynıdır. amerikan opsiyonlarını fiyatlamak bir tık daha zordur. teorisinde optimal stopping time ve snell envelope tarzı kavramlar girer.

her iki opsiyon türününde call ve put olmak üzere iki çeşidi vardır. amerikan call veya european call gibi. basitçe call opsiyonu opsiyonu alan kişiye, opsiyonun yazıldığı varlığı (underlying), ileriki bir tarihte ve anlaşılan fiyattan satın alma hakkı verir. put opsiyonu da satma hakkı verir. bunlar yapı taşlarıdır. farklı opsiyon çeşitlerini ve farklı özellikleri olan opsiyonları birleştirip opsiyon stratejileri oluşturulur. öngörünüz ve risk tercihinize uygun olarak envai çeşit strateji oluşturulabilir.

bu konuda belki de bahsedilmesi gereken bir diğer şey bunların fiyatlanmasıdır. daha önce de belirttiğim gibi aslında bu kompleks bir iştir çünkü bir sürü belirsizlik söz konusudur. birçok opsiyon fiyatlama formülü vardır ama en basit haliye binom modeli ve black-scholes formülünden bahsedebiliriz. aslında bunlar birbirlerinden çok farklı şeyler deği, black-scholes binom modelinin continuous time şeklinde uyarlanmış halidir yani binomdan basit bir şekilde türetilebiliriz. myron scholes, robert merton bu formül sayesinde nobel ödülüne layık görülmüşlerdir, fisher black abimiz ise ödülden birkaç sene önce vefat etmiştir. çok basit bir formül olmasına rağmen etkili ve hızlı bir formüldür. etkili olmasının sebebi ise aşağı yukarı bütün opsiyon çeşitlerine uygulanabilir olması ve assumptionlarının birçoğunun aslında sonradan kaldırılabilmesidir.