samaniler

samaniler iran'da devlet kuran bir hanedan. samani sülalesinin kurucusu, kuzey afganistan'ın belh bölgesi saman köyünde mahalli toprak sahibi olan saman huda idi. saman huda, düşmanlarının baskısıyla köyden çıkarak horasan'daki emevi valisi esed bin abdullah'ın yanına sığındı. esed bin abdullah'tan himaye gören saman huda, zerdüşt dinini bırakarak islamiyeti kabul etti.

saman huda ve torunları, emevilerden sonra abbasilerin hizmetine girdi. halife harun reşid (786-809) ve oğlu el-me'mun (813-817) zamanında devlet hizmetinde vazife aldılar. sadık hizmetlerinden dolayı, samanilerden nuh semerkand'a; ahmed fergana'ya, yahya şaş'a ve ilyas herat'a vali olarak tayin edildiler. fergana valisi ahmed semerkand'a hakim olunca oğlu nasr da, halife el-mu'temid'den 875'te maveraünnehr eyalet valiliğini aldı. nasr bin ahmed, kardeşi ismail'i buhara valiliğine getirdi. maveraünnehr, samani sülalesi mensuplarının hakimiyetine geçti. horasan'daki tahiriler zayıflayınca sistan'daki saffarilerle hakimiyet mücadelesinde bulundular. bozkırda yaşayan gayri müslim türklerin akınlarına karşı maveraünnehr ve fergana'nın kuzey hudutlarını emniyet altına aldılar. türklerin müslümanlarla irtibat kurmasında köprü vazifesi gördüler. iran'da sapık itikad ve akımlara karşı ehl-i sünneti müdafaa ettiler. abbasilerin düşmanı büveyhilerle kuzey iran'da mücadele etmeleri, sünni horasan ve maveraünnehr bölgelerindeki hakimiyetlerini kuvvetlendirdi.

samanilerin hakim olduğu bölge, 10. yüzyılda kuvvetli türk hanedanlarının yayılma sahasına girdi. karahanlılar, gazneliler ve daha devlet kurmamalarına rağmen selçuklularla mücadele etmek zorunda kaldılar. bütün bu dış tehlikelere ilaveten saray isyanları, merkezi idareye karşı askeri liderler ve büyük toprak sahiplerinin isyanı samanileri zayıf düşürdü. bu iç ve dış tehlikeler sonunda, maveraünnehr bölgesi karahanlıların; horasan da gaznelilerin hakimiyetine geçti. son samani emiri ismail el-muntasır 1005'te öldürüldü.

samani hükümdarları, sünni islam aleminin lideri abbasi halifelerine karşı devamlı hürmette bulunup, onların takdirlerini kazandılar. maveraünnehr'in ticari menfaatlerini tehlikelere karşı korudular. bölgeyi, orta asya'ya giden kervan yollarına açık tutarak, ülkenin iktisadi dengesini sağladılar. dokuzuncu yüzyıldan itibaren, abbasiler dahil, diğer bütün müslüman emirlerin ordularında vazife yapan türk gulamların çoğu samaniler aracılığı ile toplanıyordu. samaniler, islamiyeti türkler arasında yayıp, karahanlıların islam devleti haline gelmesini sağladılar. ülkelerinde birçok su kanalı açarak ziraati geliştirdiler. samaniler devrinde, bölge iktisadi ve sosyal bakımdan refah içindeydi.

samani hükümdarlarının buhara'daki saraylarında arapça öğretim yapıldığı gibi farsçaya da ehemmiyet verildi. özellikle farsça çok gelişip; iran'ın milli, islam aleminde de tasavvuf ehlinin dili haline geldi. firdevsi, iranlıların milli destanı şehname'yi yazmaya samaniler devrinde başladı. iranlıların lirik şairi rudeki, kelile ve dimne'yi manzum olarak farsçaya çevirdi. tarihçi belami, coğrafyacı zeydü'l-belhi ile filozof ve tabip ibn-i sina, samaniler zamanında yetiştiler. ilim ve sanat sahipleri, başta hükümdarlar olmak üzere, emirlerce himaye ve itibar gördüler.

samani hükümdarları

tahta geçişi

ahmed esed bin saman-i 819-864

nasr bin ahmed-i 864-892

ismail bin ahmed 892-907

ahmed bin ismai l907-914

emir said nasr-ii 914-943

emir hamid nuh-i 943-954

emir müeyyed abdülmelik-i 954-961

emir sedid mansur-i 961-976

emir rıza nuh 976-997

manusr-i i997-999

ismail el-muntasır-ii 1000-1005