tespihcilik

Tesbih, Müslümanlıkta Allah ın güzel adlarını (esma-i hüsna) özellikle namazlarda çekerek söylemek amacıyla kullanılan bir araçtır. Çeşitli ağaç veya taşlardan yapılan ortası delik tanelerin bir dizi hâlinde ipliğe dizilmesinden oluşan bu ibadet aracını islâmiyetten önce Budizm de, Brahmanizm’de ve Hristiyanlık ta da görüyoruz.

Genellikle otuz üç parçadan oluşan tespih, namaz sonlarında otuz üçer kez Sübhanallah, Elhamdülillah, Allahuekber denilmesi dolayısıyla, kolaylık açısından doksan dokuzluk tespihlerin de yaygınlığı bilinmektedir.

Türk el sanatlarının önemli bir dalı olan tespihçilik, giderek sanayi etkisinde kalmış ve yüzyıllarca süren bu el sanatı hemen hemen yok olmaya yüz tutmuştur.

Tanelerin hepsinin aynı yuvarlaklıkta ve aynı ölçüde olması, bu sanatta yaratıcının yeteneğini ve sanat gücünü gösterir. Tanelerin işlendiği küçük el tornası ağaçtan yapılır ve tespihi yapan bu aracı da kendi istediği biçimde ve büyüklükte imal eder.

Tanelerin yapılacağı ağaç, ince çubuklar halinde kesildikten sonra büyücek zar biçiminde parçalara bölünür. Bölünen parçaların ortaları metal bir mil ile çok ince olarak ve tam ortadan delinir. El ile kalıba takılıp rende ile keskin kenarları törpülenir ve istenilen yuvarlak tane elde edilene kadar hafif hafif yontulur. Hepsinin aynı boyutlarda olduğu ölçüldükten sonra sıra cilâlamağa gelir. Bu iş için gerekli olan ve Erzurum toprağı denilen yumuşak bir taş hafifçe rendelenerek toz haline getirilir. Bu taşın kaliteli zeytinyağı ile karıştırılmasıyla ve azıcık gliserin eklenmesiyle elde edilen sıvı, tanelere bir bez aracılığıyla sürülür ve iyice yedirilir. ister taş, ister tahta taneler olsun, hepsi kısa bir işlemden sonra pırıl pırıl parıldar.

Tesbihlerde bulunan diğer parçalar on bir veya otuz üç adetten sonra konulan duraklar, en başta bulunan imame ve tepelikler de ayrı bir yetenekle ortaya çıkarılır. imamenin ucundan püskül sarkıtılır.