natavan

tam adı 'hurşidbanu natavan', 1832-1897 yılları arasında yaşamış lirik gazelleriyle ünlü azeri kadın şair.

babası, karabağ'ın sonuncu egemen hanı 'mehtikulu' dur. Ailenin tek evladı ve Karabağ hanlığı'nın veliaht prensesi olduğundan sarayda 'Dürr-i yekta'*, halk arasında ise "Han Kızı" adıyla anılmıştır.

arapça ve farsça dillerini sarayda öğrendikten sonra her iki dilde yazılan edebi eserlere de büyük ilgi duymuş ve etkilenmiştir. eserlerinde eski şark edebiyatının geleneklerine uymakla birlikte halk edebiyatı tavrından da geniş ölçüde yararlandığı görülür.

1845'de babası Mehtikulu Han'ın ölümünden sonra Karabağ Hanlığı'nın toprakları Rusya imparatorluğunun idaresine geçti. bu durumda, Han kızı'nın şahsi hayatını da Tiflis'deki Rus yöneticileri düzenlemeye başladılar. Şayet Natavan, Karabağın han neslinden olan biriyle evlenseydi bu sülalenin ve hanlığın yaşaması demek olurdu. Bu sebeple de Kafkas genel valisi Vorontsov'un emriyle 1850'de Dağıstan asilzadesi ve Kumuk Türkleri'nden 'Hasay Han' ile evlendirildi.

Hasay Han, Kafkas ordusu subaylarındandı. Sen Petersburg'da eğitim görmüş, genç yaşlarında general rütbesine kadar yükselmişti. ünlü fransız yazar Alexandre Dumas 1858 yılında çıktığı rusya seyahati sırasında, bakü'de hasay han ile hurşidbanu'nun evlerine de konuk olmuş ve bu görüşmenin etkileri, 1860 yılında paris'te yayımlanan "kafkaz" adlı kitabında da görülmüştür.

hasay han'ın, 1866'da Şeyh Şamil'le gizli ilişkiler içerisinde olduğu tespit edilince, evliliklerine önayak olan kafkas genel valisi voronsov tarafından varonej kenti'ne sürüldü. buna tahammül edemeyen Hasay Han, aynı yıl varonej'de intahar etti.

Hurşidbanu ile evliliklerinden iki çocukları;' Mehtikulu Han' ve 'Hanbike' doğmuştur.

"Bu dünyada herkes bir kar ile oynar
Kimi evde oturur kimi pazar ile oynar

Kimi taht-ı müressede başında tac-ı şahane
Kimi zindan içinde darağacı ile oynar

Kimi dünyaya bağlı, kimi ahirete aşık
Kimi saz, kimi naz, kimi tar ile oynar

Kimi Mecnun sorağında, kimi Leyla ferağında
Kimi yarın üzerinde yatan şahmar ile oynar "

*****

"Hoştu bana hem kokusu, hem sefası gülün
Cefası çoktu ne hasıl ki yok vefası gülün

Cefayı - harı görüp, göçtü bağdan bülbül
Acaba kim oldu bir gülşende aşinası gülün

Hazana meyleyledi almadı vefayı dikkate
Yetişti bülbüle gam-ı cefası çok oldu gülün

Yazılsa nokta nokta, söylense harf harf
Bitmez kıyamete kadar hal-i macerası gülün"