putperestlik

israil’in yüce Tanrısı’nı, putperestlerin çekişmeli, şehvet düşkünü tanrılarıyla karşılaştırmak ve bu karşıtlıktan yola çıkarak tanrıların aslında boş ve değersiz şeyler olduğunu göstermek için başvurdu. Oysa yazarımız Babil mitlerinin derinliklerine inseydi, hiciv için ne denli zengin bir malzeme bulacağını tahmin etmek zor değildir: doğan ve ölen, üreyen, yiyip içen, uyuyan, anneleriyle savaşan ve kurbanın etrafında sinekler gibi üşüşen tanrılar… işte böyle bir mitolojik panorama, onu putperestliğin özüne —evren üzerindeki egemenliğe sahip olduğuna inanılan tanrı ve tanrıçalara— doğrudan saldırmak için güçlü bir cephanelikle donatabilirdi.

Buna rağmen, Tanrı kendi iddiasını yalnızca şu sözlerle dile getirir:

“Ben YHWH’yim, adım budur; yüceliğimi bir başkasına, övgülerimi de putlara vermem.” (Yeşaya 42:8)

Burada “putlar” derken “doğuştan bir tanrıya”, “ölmekte olan bir tanrıya” ya da “şehvet düşkünü bir tanrıya” gönderme yapılmaz. YHWH’nin rakipleri yalnızca putlar ve oyma heykellerdir.

Torah’ta pagan dinleri, temelde bir fetişizm biçimi olarak tanımlanır. Kaynaklar arasında bu konuda belirgin bir fark yoktur; hepsi putperestliğe aynı eleştirel bakışla yaklaşır. ilginçtir ki, Torah’ta pagan tanrılara inanmayı doğrudan yasaklayan bir hüküm bulunmaz. Bunun yerine, Çıkış 23:13’te bu tanrıların isimleriyle yemin edilmesi yasaklanır (bkz. Yeşu 23:7). Pentateuch’taki kalıcı yasa, “başka tanrıların yapılması” (yani üretilmesi) ve onlara tapınılması üzerinedir (örneğin Çıkış 20:4 vd.).

YHWH dışında varlıklara tapınma yasağı iki kez geçer: satyirlere (Levililer 17:7) ve “ilahi varlıklara” (Elohim, Çıkış 22:19). Ancak burada da söz konusu olan “yabancı tanrılar” değil, israil’in kendi kültü içindeki iblisî veya yarı ilahi varlıklardır. Yabancı tanrılardan açıkça söz edildiğinde ise, kastedilen şeyin yine putlardan başka bir şey olmadığı görülür.

Torah’ta —ve aslında tüm Yahudi kutsal metinlerinde— “başka tanrılar” ifadesi, ister YHWH kültü içinde ister pagan kültlerde olsun, her türlü imgeyi kapsar. YHWH’ye ait kült imgeleri bile yabancı etkilerin ürünü sayılır; dolayısıyla bu imgeleri içeren bir ibadet, YHWH’ye değil “başka tanrılara” tapınma olarak değerlendirilir (Çıkış 20:3 vd.; Tesniye 5:7 vd.).

Kenan tanrılarına tapınmanın yasaklanmasının ardından, fetişist anlayış belirgin biçimde öne çıkar. Çıkış 23:24’te “onları tamamen yıkın” emri verilir; Levililer 19:4 ise “putlara yönelmeyin” ifadesini “kendinize dökme tanrı yapmayın” buyruğuyla tamamlar.

Tesniye kitabı bu konuda özellikle aydınlatıcıdır. Pagan kült nesneleri iki gruba ayrılır: putlar ve Tanrı’nın gök ordusuna (güneş, ay, yıldızlar) tapınmak (Tesniye 4:19; 29:25). Milletlerin tanrıları “diğer tanrılar” olarak anılır (6:14 ve başka yerlerde) ve israilliler bunları, putperestlerden öğrenmeden önce tanımazlar (11:28; 13:3, 7, 14; 28:64; 29:25).

Bu tanrılar “insan yapımıdır”; “tahta ve taştan” (4:28; 28:36, 64), “gümüş ve altından” (29:16) üretilirler. Putperestliğin özü, bu nesnelere ve gök ordusuna tapınmaktır (Tesniye 17:3). Tesniye’de hiçbir yerde yaşayan, nefes alan tanrı ve tanrıçalara inanıldığına dair ima bulunmaz.

Putperestliğin gülünçlüğü şu ifadeyle özetlenir:

“Tanrıları görmez, duymaz, yemez ve koklamaz.” (Tesniye 4:28)

Bu alaycı üslup, Mezmurlar 115:4 vd.; 135:15 vd.; Daniel 5:23; Yeremya 10:5 gibi yerlerde de yinelenir. Tanrılar obur veya ayyaş oldukları için değil, “yemedikleri” için alaya alınır!

Torah yazarlarının tanrıların ziyafetlerine dair hikâyeleri bildiklerini, buna rağmen yalnızca putlara yönelen bu zararsız alayla yetindiklerini varsaymak mümkündür. Ancak putperest din hakkındaki bu tutarlı yaklaşım, sonradan yapılmış bir kurgu ya da teolojik manipülasyonla açıklanamayacak kadar köklüdür.

Eğer çoktanrılı inançlara karşı açık bir polemik gerçekten var olsaydı, onun bastırılması makul biçimde açıklanamazdı. Bu nedenle, Torah yazarlarının pagan dinini salt bir fetişizm olarak resmetmelerinin nedeni, kendilerinin tanrıların varlığına zaten inanmadıkları şeklinde yorumlanabilir. Ancak bu durumda bile, putperestlerin inançlarını çürütmek için “tanrıların aslında var olmadığı” iddiasını öne sürmemeleri, argümanlarını eksik bırakmıştır.

Gerçekte, yazarların kendi bakış açılarını safça putperestlere atfettikleri açıktır. Peygamberler, insanların bir gün “tahta ve taşın kurtaramayacağını” anlayarak putperestliğin sona ereceğini öngörürler.

Sanherib, ulusların tanrılarını yendiğini övünerek söylerken (II. Krallar 18:33 vd.; 19:11 vd.; Yeşaya 36:18 vd.; 37:12), yazar bu durumu şöyle açıklar:

“Onları ateşe attı.” (II. Krallar 19:18; Yeşaya 37:19)

Yeşaya da bu düşünceyi Asurlulara atfeder:

“Samiriye’ye ve putlarına yaptığımı, Yeruşalim’e ve putlarına da yapacağım.”

Putperestler, ulusların tanrılarının “insan işi, ağaç ve taş” olduğunu, oysa israil’in Tanrısının “yaşayan Tanrı” olduğunu kavrayamazlar (II. Krallar 19:16, 18; Yeşaya 37:17, 19).

Bununla birlikte, Sanherib’in zaferlerini “tanrıları yenen tanrı Aşur’a” atfettiğine dair hiçbir belirti yoktur.