sus payı

refik halit karay in memleket hikayeleri adli kitabin hikayelerinden birisi olan sus payi ustabasi hasip efendi ile fabrika iscilerinden fotika arasindaki ask ekseninde donemini yansitan, iscinin somurulmesine ve sermayedarin hukumranligina bir elestiri olarak karsimiza cikiyor.

bursada saatciogullarinin ipek kozasi fabrikasinda ustabasi olarak calisan hasip efendinin sevdigi kiz fotika da diger isci kizlar gibi fabrikanin calisma kosullari yuzunden hayatini kaybediyor.

fabrika kosullari aktarilirken kosullarin agirligina ve ucretin azligina dikkat cekiliyor: her ay bir genc kiz zayiflayarak, oksurerek eriyor ve bir gun evinden cikamaayacak duruma gelerek öluyordu. uc dort kurusa karsi 14 saat kaynar sular basinda zehir soluyorlardi.

isci kizlarin dinlenme suresinin azligini da soyle vurguluyor yazar: agriyan baslarini, yanan goguslerini dinlendirmek icin yalniz 6 saatleri vardi; gulmek ve konusmak icin degil!

hasip efendinin fotikaya olan aski onu olen karisina benzetmesinden ileri geliyor. bahsedildigi gibi fotika fabrika ortamindan etkilenip evde yatili bir hasta olarak kaliyor, bu surecte hasip efendi onunla ilgilenmeye calisiyor ama cabalarina ragmen alti ay sonunda fotika öluyor.

yazar, dis ulkelerdeki fabrikalarin kosullarina gonderme yapmak adina hasip efendi ile papazi konusturuyor.bu konusmada papaz avrupa fabrikalarinin calisma surelerini, ucretlerini, bu baglamda kanunlari, verilen mucadeleyi, isyanlari anlatiyor.daha sonar fabrika sahiplerinin basvurdugu oyunlara, tek yonlu iscileri dusunmeyen davranislarini anlatiyor.bu konusmadan sonra hasip efendi`nin gozu aciliyor, artik dusunebiliyor.fabrika sahibine ofke kusuyor.

yazar, kapitalist gucun tek yonlu dusuncesini de fabrikatorun olen kizi tanimamasi, bunu umursamamasi ile gosteriyor.daha da onemlisi islerinin durmamasi, para akiminin kesilmemesi adina isten ayrilmak isteyen hasip efendi ye karsi maas arttirimina gidiyor ve onun hiddetini para(guc) ile dindiriyor.bir bakima sus payi oluyor bu.

maasinin artmasi ile hasip efendi`nin hiddeti birkac gun icinde eriyor ve her sey eskisi gibi devam ediyor.aslinda bu isten kazancli cikan hasip efendi degil, sermayedar oluyor her zaman oldugu gibi.