değişken

Aslen bir matematik terimi olan değişken te­rimi, sosyal bilimlerde, deneysel araştırmalardaki herhangi bir unsura işaret etmek üzere kullanılmaktadır. Bir kavram ya da kavramsal yapı deneysel araştırmalarda gözlemlenip in­celenirken değişken adını alır. Örneğin "top­lumsal insicam" (social cohesion) teorik refe­rans çatısı içinde bir kavram olarak nitelenir­ken deneysel bir araştırmada başka bazı yapı­lan çözümlemede bir değişken olarak kullanı­lır.

Bu geniş deneysel referans içerisinde değiş­ken niteliksel olduğu kadar niceliksel gözlem­ler için de kullanılmaktadır. Niteliksel değişkenlere milliyetçilik, siyasal parti, meslek ya da cins örnek olarak verilebilirken, niceliksel değişkenlere ise yaş, zekâ ya da zenginlik ör­nek gösterilebilir. Birinci türdekilere niteliksel değişken, ikinci türdekilere ise niceliksel değiş­ken adı verilir.

Sosyal bilimciler olaylardaki değişmeleri kar­şılaştırmaya ve iki ayrı miktar arasındaki ilişki­leri tesbit etmeye çalışırlar. Değişen unsurlar bazan bir kısım faktörlerin etkisindedir; ba­zan hiçbir faktöre bağlı değildir; bazan da ne herhangi bir faktörün etkisinde, ne de onlardan bağımsız olabilir. Onun için değişken un­surlar herhangi bir faktöre bağlı olup olmama bakımından üçe ayrılırlar:

1- Bağımsız değişken: Birbirinden karşılıklı olarak etkilenen iki unsurdan birindeki değiş­me diğerinde de bir takım değişmelere neden oluyor, birindeki değişme diğerindeki değiş­me ile açıklanıyorsa, değişmenin kendisine at­fedilerek yorumlandığı kendisi başka bir fak­törden etkilenmeyen değişkene bağımsız de­ğişken adı verilir. "Köyden şehire doğru olan göçler, şehirlerde gecekondulaş­mayı artıran bir unsurdur" cümlesinde, "köy­den şehre göç" bağımsız değişkendir.

2-Bağımlı değişken: Karşılıklı ilişki içinde bu­lunan iki olgudan birindeki niteliksel veya ni­celiksel değişmeler diğerindeki bir değişmey­le açıklanıyor ve yorumlanıyorsa, ona bağlı olarak diğeri de değişiyorsa, birinciye bağlı olarak açıklanabilen değişkene bağımlı değiş­ken denilir. Yukarıda zikredilen Örneği alacak olursak, "gecekondulaşma" olgusu, "köyden şehre göç"ün bağımlı değişkenidir.

3- ara değişken-açiklayıcı değişken: Bu, ön­cekiler gibi olmayıp bağımlı ve bağımsız değiş­ken arasındaki ilişkinin tabiatını açıklar. Ver­diğimiz Örnekteki "köyden şehre göç" ve "gece­kondulaşma" arasındaki ilişkiyi açıklayan "arsaların azlığı ve pahalılığı", "kiralık ev yetersizliği veya kiraların yüksek oluşu" gibi faktörler hem göçler, hem de gecekondulaş­mayla ilişkilidir ve ara değişkendirler.

iki değişken arasında doğrudan ve net bir ilişkinin kurulması sosyal bilimcilerin en bü­yük amaçlarındandır. Fakat incelenen bir du­rumda işin içine başka değişkenlerin dahil olup olmadığı, bu dahil olan değişkenlerin na­sıl araştırmanın dışında tutulabileceği ve kon­trol edilebileceği araştırmacıları güçlüklerle karşı karşıya getirmektedir.