paragraf

Paragraf bir düşünce birimidir. Nesir yazılarında kendi içinde konu ve düşünce birimi olan cümleler topluluğudur.
Düz yazılarda (nesir) bir metni oluşturan paragraflarda, düşünce, konu, olay değiştikçe yeni paragraflar oluşur. Birden fazla konusu/ düşüncesi olan paragraf olmaz. Olursa böyle paragraflar kuruluş yönünden hatalı paragraflardır.

Paragraflarda konu, düşünce bütünlüğü olmalıdır. Paragraflar taşıdığı konu ve düşünceye göre uzun veya kısa olabilir.
Paragraflarda tıpkı bir kompozisyonda olduğu gibi bir ana düşünce vardır. Paragraflar bu ana düşünce etrafında oluşur ve bu ana düşünceyi destekleyen yan düşünceler de bulunur.

Paragraflarda giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Paragraflar kompozisyonlarda olduğu gibi giriş cümlesi ile başlar, gelişme ve sonuç bölümleri ile son bulur. Paragraf giriş cümlesi ile başlar, gelişme bölümünde giriş cümlesinde bildirilen olay, düşünce ve duygu genişletilir. Sonuç bölümünde hüküm bildiren bir cümle vardır. Bu cümle aynı zamanda, diğer paragraflara geçiş kurar. Paragraflar arasında bütünlük sağlar.

Paragraflar bir metni oluşturan parçalar olduğundan bir metnin giriş, gelişme ve sonuç paragrafı olabilir.
Giriş paragraflarında metinde anlatılmak istenenler ortaya konur, asıl anlatılmak istenilenlere hazırlık yapılır. Daha sonraki gelişme paragraflarında ise metindeki düşünceler geliştirilir. Sonuç paragrafında ise metinde, gelişme paragraflarının özeti şeklinde oluşur. Bu paragraflarda bir yargıya varılmaya çalışılır. Metnin ana düşünceleri genellikle bu sonuç paragraflarında bulunabilir.

Bir metinde paragraflar arasında bir bütünlük olmalıdır. Paragraflar tek başına ayrı ayrı bir konu veya duygu bütünlüğü olmakla birlikte metne bağlı olmalıdır. Dolayısıyla bir metindeki paragraflar arasında konu ve düşünce bakımından zıtlık, tutarsızlık olmamalıdır.
Paragraflarda genelden özele veya özelden genele giden cümle/ yargı bulanabilir. Paragrafta genelden özele bir cümle/ yargı varsa ana düşünce bu cümlededir. Bunun tersi durumlarda ise paragrafın ana düşüncesi diğer cümlededir.

Paragraflardaki giriş cümlesinde tümdengelim (genelden-özele) yöntemiyle dile getirilen paragrafta genele ilişkin bir yargı vardır. Tümevarım (özelden-genele) yöntemiyle ortaya konulan cümlelerde özele ilişkin bir yargı vardır. Kendisinden sonraki her cümle, her düşünce yönünden, giriş cümlesine bağlanır.
Paragraftaki gelişme cümlesinde ise, bu cümlenin kendinden önceki ve sonraki cümleye bağlı olduğu görülür. Bu cümleler ana düşüncenin belirginleşmesini sağlayan yardımcı düşüncelerdir. Düşünceyi geliştirme yöntemleri (örnekleme, karşılaştırma, benzetme, tanımlama...) çoğunlukla, bu bölümde bulunur.
Paragraftaki sonuç cümlesi kendinden önceki cümleye bağlıdır. Bu bölümde kendinden önceki cümlelerde öne sürülen düşünceler, yargılar, olaylar sonuçlandırılır.

(bkz: düşünce paragrafları)
(bkz: tahlil paragrafları)
(bkz: tasvir paragrafları)
(bkz: olay paragrafları)