dış alem

bir ülke ekonomisinin diğer ülke ekonomileri ile girdiği ilişkileri ve bu ilişkilerin ekonomi­nin bütünü üzerindeki etkilerini ifade etmek üzere kullanılan bir te­rimdir. çok istisnai durumlar dı­şında bütün ekonomiler dış alemle ilişkiye girer ve bu ilişki tüm den­geleri değiştirir.

dış alemle kurulan ilişkiler öde­meler bilançosunda yer alır. öde­meler bilançosu bir ülke vatandaş­larının bütün diğer ülkelerle belli bir dönemde giriştikleri tüm eko­nomik ilişkileri özetleyen bir he­saptır. ödemeler bilançosundaki en önemli kalem cari işlemlerdir. cari işlemler mal ve hizmet ihraç ve it­halini gösterir. üretim faktörleri ve faktör gelirlerinin ihraç ve ithali de burada yer alır. cari işlemler ülke­nin milli gelirini doğrudan etkiler, ihracat başka ülkelerden elde edi­len gelir olduğundan olumlu, itha­lat başka ülkelerin geliri olduğun­dan olumsuz olarak milli gelir he­saplarına girer. cari işlemlerde olum­suz etki yapan kalemlerin olumlu­lardan büyük olması durumunda cari işlemler açığı ortaya çıkar, milli gelir olumsuz yönde etkilenir. cari işlemler genellikle uluslararası ka­bul gören dövizler üzerinden ya­pılmaktadır. bu nedenle cari iş­lemler açığı olması durumunda ül­keye döviz girişi çıkışından az de­mektir. ülkenin dövizinin az olma­sı ithalat olanaklarını kısıtlayacaktır.

ancak ödemeler bilançosu cari işlemlerden ibaret değildir. cari iş­lemlerdeki dengesizlikler genellikle sermaye hareketleri ile kapatılır. sermaye hareketleri ülkenin kısa veya uzun vadeli borçlanmasını ifade eder. cari işlemler açığı varsa dış aleme borçlanılarak, fazla varsa dış aleme borç vererek denge sağ­lanır. ancak sermaye hareketlerinin tek amacı cari işlemler dengesini sağlamak değildir. dış alemden ba­ğımsız nedenlerle de borçlanılabilir. bütün bu işlemler ülkenin dö­viz rezervlerini olumlu ya da olum­suz etkiler.

dış alemle ilişkilerin geliştiril­mesi genel kabul görmektedir, an­cak yöntemleri ekonominin en tar­tışmalı ve tartışması bugüne kadar süren konularındandır. dış alemle ilişkilerin en temel gerekçesi uz­manlaşmadır. ekonominin diğer alanlarında olduğu gibi uzmanlaş­ma verimliliği, üretimi artırmakta ve karşılıklı yarar sağlamaktadır. ülkelerin de doğal ya da tarihi ne­denlerle uzmanlaştığı dikkate alına­rak, dış ticaretin tüm dünya için ya­rarlı olacağı savunulmuştur. klasik iktisatçılar serbest dış ticareti sa­vunmak için, karşılaştırmalı üs­tünlükler teorisini geliştirmişler­dir.

neoklasikler dış ticaretin yok­sul ülkeler lehine işleyeceğini hatta dünyadaki faktör fiyatlarını, bu arada ücretleri, eşitleyici yönde etki yapacağını iddia etmişlerdir. dış ti­caretin serbestçe yürütülmesi du­rumunda ödemeler dengesinin ken­diliğinden sağlanacağı ileri sürül­müştür.

buna karşılık, bu tezlerin ilk sanayileşmiş ülkeler oları ingiltere'nin ve fransa'nın çıkarları doğrultu­sunda olduğunu öne sürüp, dış ti­caretin kısıtlanmasını savunan gö­rüşler savunulmuştur. özellikle al­manya ve abd'nde bebek endüst­rilerin korunması, serbest dış tica­retin genel olarak ücretleri düşü­rücü etki yapmasının önlenmesi gibi gerekçelerle serbest dış ticarete karşı çıkılmıştır.keynes de ülke­deki istihdamı artırmak amacıyla dış ticaretin kısıtlanmasını savun­muştur. iktisadi milliyetçilik şeklinde tanımlanabilecek bu tezlerin yanı sıra, sosyalist iktisatçılar da serbest dış ticaretin ülkeler arası dengesiz­likleri artırdığı ve sömürüyü kolaylaştırdığı görüşlerini öne sürmüş­lerdir. dış ticaret hadlerinin sana­yileşmiş ülkeler lehine gelişmesi, azgelişmiş ülkelerin ithal ikamesi modellerine yönelmesine, koruma­cı politikaları öne çıkarmalarına yol açmıştır. ancak ülkelerin büyük kısmı sanayisini geliştirmek için dış alem­den sermaye, kredi, teknoloji, know-how, hammadde, ara malı vb. ithal etmek zorundadır. kalkınmanın ön şartı olan bu kaynakların sağlanma­sı döviz ihtiyacını öne çıkarmakta­dır. bu süreç zaman içinde ithal ikamesi politikalarının yerine ihra­cata dönük ekonomi anlayışını güç­lendirmiştir. günümüzün küresel­leşme ortamında dış ticaret kısıt­lamaları hızla azaltılmakta, ulusal ekonomilerin dış alemle ilişkileri yoğunlaşmaktadır