ayazmalar

Ayazmalar, Hıristiyanlık dünyasında Ortodokslarca şifa verdiği kabul edilen ve bu nedenle kutsal sayılmış ya da sonradan kutsanan su kaynakları üzerine inşa edilmiş binalardır.

Yunanca "kutsal yer" anlamında olan "hagiasma" sözcüğünden dilimize yerleşmiştir. Genellikle bulunduğu bölgenin halkı tarafından saygı duyulan aziz veya azizeye ithaf edilmişlerdir. Şifa dağıtıcı özelliklerinden ötürü Ortodoksların önemli ziyaretgâhlanndan sayılan ayazmalar, adını aldıkları, başka bir deyişle ithaf edildikleri aziz veya azizenin, Ortodoks takvimine göre yortularına rastlayan zamanlarda kalabalık halk toplulukları tarafından ziyaret edilmektedirler.

Bu yortularda ayazmanın bağlı olduğu veya ona en yakın bulunan kilisenin kıdemli din adamı tarafından yönetilen ayinler yapılır. Ziyaretçiler aziz veya azizenin gözyaşları olduğuna inandıkları bu suları şifa bulmak niyetiyle içerler, vücutlarının hasta olan yerlerine derman olsun diye sürerler, şişelere doldurup evlerine götürürler. Ayrıca bu suların canlılara manevi bir güç aşıladığına da inanılmaktadır. Bunun yanı sıra bu aziz veya azizeye dileklerde bulunulur, onun ikonası önünde mumlar dikilerek adaklar adanır. Ayazmalar yalnızca bu özel günler içinde değil, sair günlerde de ziyaret edilirler.

Ayazmaların boyutları çok değişken olup; mimari özellik arz eden, geniş hacimli yapılar olabileceği gibi, içi ancak bir kulübe genişliğinde olan ayazmalar da vardır. Böyle kutsal saydan veya kutsanmış kaynak suları etrafında tesis edilmiş olan kilise ve diğer dini yapıların içinde kalmış olanları ilk grubu oluştururken, müstakil olan küçük ayazmalar diğer grubu teşkil ederler.

Ayazmanın asıl mekânı olan mahzene gelen suyun kaynağı gür olabileceği gibi, sızıntı veya damla damla akan sular da olabilir. Bu nedenle, suyun şiddetine göre, su hazneye direkt olarak gelebileceği gibi, kuyu veya sarnıçlarda toplanarak, gerektiğinde ve gerekli miktarda da alınabilir. Buradan su ayazmaya borular ve kanallar vasıtasıyla ulaşır. Gelen su mahzenin ortasındaki bir havuza ya da duvardaki bir kanaldan mermer su teknelerine akar. Su kaynağı kuvvetli olan büyük ayazmalarda ana tekneye gelen suyun savaklar vasıtasıyla diğer küçük teknelere dağıtıldıkları görülür.

istanbul'da, bilinen ayazmalar içinde ortaçağa ait, yani Bizans döneminde inşa edilmiş olan ayazmaların sayısı fazla değildir. istanbul'un sağlam durumdaki en eski Bizans kilisesi olan Studios Manastırı Kilisesi yanındaki bu komplekse ait ayazma, kilisenin güneydoğu köşesine bitişik ve batıdan bir sarnıca komşu vaziyette inşa edilmiştir.

ilk inşa tarihi Bizans dönemine indirilen bir başka ayazma II. Teodosios surlarının hemen dışında, Mevlevihane Kapışımın yakınında bulunan Zoodohos Piyi Ayazması'dır. Adı ''yaşam bağışlayan kaynak" anlamına gelen ve Meryem'e ithaf edilmiş olan bu ayazma, Meryem'in şifa veren kudretini temsil etmektedir. Türk döneminde "Balıklı Ayazma" diye ünlenen bu yapının I. Leon (hd 457-474) tarafından bir minnet borcu olarak inşa ettirildiği rivayet edilirse de, bazı kaynaklarda I. iustinianos
dönemine (527-565) tarihlenmektedir. Daha sonraları pek çok mimari değişiklik geçirmiş olan bu ayazma halen Balıklı Manastırı kompleksi içinde yer alan ve ziyaret edilen bir ayazmadır.

Büyük Bizans ayazmalarından bir başkası, istanbul'un Bizans döneminde önemli bir bölgesi olan Blahernai, Haliç surları ile kara surlarının birleştikleri yere yakın ve surların iç kısmında yer alan
Meryem'e ithaf edilmiş ayazmadır. Zeyrek, Bıçakçı Çeşmesi Sokağı'ndaki Ayia Teodosia Ayazması ise üzeri bir beşik tonozla örtülü, merdivenli bir koridorun uzandığı dikdörtgen planlı bir mahzenden oluşmakta, duvarlarında kaplama levhaları bulunmaktadır. Kadıköy yakınındaki Eufemia Bazilikası'nın yakınında, yine bu azizeye ithaf edilen bir ayazmanın bulunduğu, bu yapıların 7. yy başlarında Sasaniler tarafından tahrip edildiği bilinir. Bugün mevcut olmayan Çengelköy'deki Ayios Mihael Kilisesi bir ayazma üzerine inşa edilmişti. Bugün Çoban Ayazması diye anılan Yarımburgaz civarındaki Bizans ayazması ise Ayia Paraskevi'e ithaf edilmiştir. Florya yakınındaki Bizans ayazmalarından biri Ayia Eufemia'ya, 12. yy sonlarında inşa edilmiş bir diğeri ise Ayia Fotini'ye ithaf edilmiştir. Boğaziçi'nin her iki yakasında da çeşitli ayazmalar bulunuyordu. Yuşa Tepesi'ndeki kiborion planlı bir kilise harabesinin yakınındaki bina kalıntısının kuzey duvarında bulunan kapı göz önüne alınarak bunun bir ayazma olabileceği ileri sürülmüştür. Bu yapı iki bölümlü, üzeri çapraz tonozla örtülü ve dikdörtgen planlıdır.

On iki Havari'ye adanmış olan Fındıklı ve Bebek'teki ayazmalar; Ayios Andonios'a ithaf edilen Beylerbeyi'ndeki ayazma; Ayios Atanasios'a ithaf edilmiş olan Kurtuluş'taki iki ve Kuleli'deki bir
ayazma; Ayios Demetrios'a ithaf edilmiş Kumkapı, Kuruçeşme ve Çengelköy'deki ayazmalar; Fener'de Ayios Eftimios'a ithaf edilmiş ayazma; Fener, Yeniköy, Kurtuluş, Çengelköy, Cibali ve Küçükçekmece'deki Ayios Haralambos'a sunulmuş ayazmalar; Ayios ioannes'e ithaf edilmiş Bebek'teki üç ayazma ile Yenişehir, Yeşilköy, Samatya, Topçular, Longa, Çırağan, Arnavutköy, Tarabya, Paşalimanı, Üsküdar ve Burgazadası'ndaki ayazmalar; Akametoi (Uyumazlar) Manastırı rahiplerinden ioannes Kaliviti'e ithaf edilen Kadırga'daki ayazma; ioannes Prodromos'a (Vaftizci Yahya) ithaf olunan Kadırga, Fener, Tarabya, Üsküdar, Kalamış ve Pendik'teki ayazmalar;
Büyükdere'de, Beykoz yakınında, Çengelköy, Yeniköy ve Büyükada'daki Ayios Konstantinos ayazmaları; yine Ayios Konstantinos ve annesi Ayia Helena'ya sunulmuş olan Beyoğlu ve Tarabya'daki ayazmalar; Yeşilköy'de Ayios Mamas; Samatya. Kumkapı, Balat ve Fener'deki Ayios Menas; Eğrikapı, Kefeliköy ve Heybeliada'daki Ayios Nikitas ayazmaları: Ayios Nikolaos'a ithaf edilmiş Topkapı, Kumkapı, Fener, Balat, Arnavutköy ve Paşabahçe'deki ayazmalar; Ayios Onofrios'a sunulmuş Paşabahçe ve Arnavutköy'deki ayazmalar; hekim Ayios Panteleymon'a sunulmuş Bakırköy, Haznedar. Hasköy, Ayazağa, Emirgân, Çengelköy ve Pendik'teki ayazmalar; Yunus'ta Ayios Stefanos, Langa'da Ayios Teodoros ayazmaları; Kıbrıs'ta Araplar tarafından öldürülmüş olan Ayios Terapon adına yapılmış Yeniköy, Sarıyer, Çubuklu ve Pendik ile Ayios Yeoryios adına Kumkapı, Üsküdar, Kızıltoprak ve Burgazadası'ndaki ayazmalar...

Çeşitli azizelere ithaf edilmiş olan ayazmaların bazıları ise: Çengelköy'de
Ayia Anaryiri; Fener'de Ayia Arma; Kadıköy'lü Ayia Eufemia'ya adanmış olan Fener, Beylerbeyi ve Heybeliada'daki ayazmalar; Ayia Katerina'ya ithaf edilen Kadıköy ve Moda'daki ayazmalar; Ayia
Eudoksia'ya sunulan Langa'daki ayazmalar; Balat'ta Ayia Elisavia; Arnavutköy, Yeniköy, Yeşilköy, Büyükdere ve Cevizli'de Ayia Fotini; Arnavutköy, Kireçburnu, Kadırga ve Paşabahçe'de Ayia Kiryaki; Kireçburnu, Istinye, Tarabya ve Fener'de Ayia Marina ayazmaları ile Ayia Paraskevi'ye ithaf edilen Arnavutköy'deki iki ayazma; Baltalimanı, Çırağan, Büyukdere, Küplüce, Beykoz, Kadıköy, Edirnekapı (Hançerli Ayazma), Küçüksu, Kuruçeşme, Kasımpaşa, Kireçburnu, Küçükçekmece, Kartal, Merdivenköy, Maltepe, Sütlüce, Yeşilköy, Sefaköy, Hasköy, Fener, Yeniköy, Kumkapı, Büyükada ve Heybeliada'daki ayazmalar ile Mevlevihane Kapısı dışındaki Yılanlı Ayazma; Fener'de Ayia Teodosia;
Süreyyapaşa ve Mevlevihane Kapısı dışındaki Ayia Trias ayazmalarıdır.

Bu ayazmalardan bir kısmı Hakkı Göktürk'ün listeyi hazırladığı tarihlerde (1947) yok olmuş durumdaydı. Bir kısmı da o tarihten sonra çeşitli nedenlerle günümüze ulaşamamıştır. Tehlike arz ettikleri için kapatılanlar, bina ve yol inşaatlarında ortadan kaldırılanlar dışında bir kısmı da özel konutların bahçe kuyusu haline sokulmuş, bir kısmı ise ayazma inancı olmayan Gregoryen mezhebinin kiliselerinin içinde kalmıştır (örneğin Balat Surp Hreşdagabet, Surp Kevork Ermeni kiliseleri). Ama ayazmalara karşı gösterilen saygı ve inancın eksilmediği. mevcut ayazmaların yalnızca Ortodokslar tarafından değil, Müslümanlarca da ziyaret edilerek, adaklar adanıp, dileklerde bulunulduğu görülmektedir.