birleşik fiil

yalnızca abil, adur, aver, agör kalıplarını çağrıştırmaması gerekir. "yardım etmek", "reddetmek", "mahvolmak" vb. kelimeler de birleşik fiildir.

1- /bil/ Birleşik Fiili

I) Anlamı

/bil/ birleşik fiilinin getirildiği ana fiile kattığı iki anlam vardır: yeterlilik ve olasılık.

1: Şu ağaca tırmanabilirim.

/bil/ birleşik fiili bu cümlede baskın şekilde bir yeterliliğe, muktedirliğe işaret etmektedir.

2: Dikkat! Başına bir şey düşebilir.

Bu cümlede ise /bil/ birleşik fiili cümleye açıkça bir olasılık anlamı katmıştır. Ancak bu anlam fiilin geniş zamanla çekilmesi halinde söz konusudur.

II) Olumsuzu

/bil/ birleşik fiilinin olumsuz yapısını görmek için gidebilir örneğini inceleyelim. Bu kelimede ana fiil gitmek fiilidir. /bil/ ise birleşik fiildir. Birleşik fiilin olumsuz hali ile ana fiilin olumsuz hali birbirinden farklıdır.

a. gidebilir b. gitmeyebilir c. gidemez

b' de ana fiil gitme- şeklinde kabul edilmelidir. /bil/ birleşik fiilinin kattığı yeterlilik veya olasılık anlamı gitme- ana fiilini etkiler. c ise a' nın olumsuzudur. Fakat bu olumsuz yapı, gidebilmez biçiminde değil, /bil/ birleşik fiilinin düşmesiyle oluşan gidemez biçiminde kullanılır. Bu olumsuzluk, muktedir olamama veya imkânsızlık bildirir. gidemez yerine gitmesi mümkün değil ya da gitmeye gücü yetmez de denilebilirdi.

/bil/ birleşik fiilinin kullanıldığı bir kelimede hem ana fiil, hem de birleşik fiil olumsuzluk eki alabilir mi?

d. gitmeyemez

d' deki gibi bir kelimenin Türkçenin kurallarına uyduğunu söyleyemeyiz. Ancak böyle kuraldışı bir örnekle neyi anlatmak istediğimizi belirtebiliriz. Bu kelime bize, gitmemek ana fiiline bir yetersizlik veya imkânsızlık anlamı katılmaya çalışıldığını gösterir. Bu anlamda düşünüldüğünde kelime başka birleşik kelimelerle birlikte şöyle düzeltilebilir: gitmemesi mümkün değil ya da gitmemeye gücü yetmez.

e. gidemeyebilir

b' deki gitmeyebilir örneğinde gitme- ana fiili için bir yeterlilik veya olasılık anlamı söz konusuyken, e' de gideme- ana fiili için bir yeterlilik veya olasılık anlamı verilmiştir. gideme ana fiilini incelediğimizde, bu fiilin de kendi içinde bir ana fiil ve bir birleşik fiile ayrılabildiğini görürüz: git- ana fiiline /bil/ birleşik fiili getirilmiş ve bu birleşik fiilin de olumsuzu yapılmıştır. Peki, gideme ana fiilindeki /bil/ birleşik fiili olumsuz değil de olumlu yapıda olsaydı, bir kez daha /bil/ birleşik fiilini alabilir miydi? Yani, gidebilebilir gibi bir sonuç Türkçeye uygun olur muydu? Buna benzer şekilde diğer birleşik fiiller de art arda gelebilirler mi? Ya da kaç birleşik fiil art arda gelebilir? Aşağıda sıralanan örnekler Türkçeye uygun mudur?

# sayıverebilse
# yapadurabildi
# gideduramaz
# bitebilemeyecek