1. 1.
    istanbul’da yaşanan ‘31 Mart Olayı’nın planlı olduğunu düşündüren, aynı günlerde Selanik, Erzincan, Erzurum, Konya, Kayseri, Mersin ve Adana’da da benzer nitelikli olayların yaşanmasıydı. Bunlardan en önemlisi aynı günlerde Adana’da yaşananlardı. Osmanlı yöneticilerinin deyimiyle ‘Adana iğtişaşı’(karışıklığı), yerel hükümet temsilcilerinin deyimiyle ‘Adana Vak’ası’, Ermeni kay­naklarına göre ‘Adana Faciası’, misyoner kaynaklarına göre ‘Adana Katliamı’nda büyük can ve mal kaybı yaşanmıştı.

    Nisan ayının başları Çukurova için önemli günlerdi. her yıl ol­duğu gibi Mart ayından itibaren pamuk çapası için çevre illerden gelen çoğunluğu Kürt asıllı mevsimlik işçiler şehrin çeperlerinde konaklıyorlardı. Arpa hasadı için ise civardaki Ermeni köylerinden işçiler gelmişti. 12 Nisan 1909 günü Ermeniler için çok önemli olan Paskalya Yortusu’ydu. 13 Nisan’da ise Adana’da pazar kurulmuştu. 14 Nisan 1909 günü Doğu vilayetlerinde çalışan Ame­rikalı misyonerler yıllık toplantıları için Adana’ya gelmişlerdi.

    işte böylesi yoğun ve heyecanlı günlerde, şehirde nasıl olduğu hâlâ tam olarak bilinmeyen bir nedenle iki toplum(ermeniler ve Türkler) birbirine girdi. Ermeniler Hareket Ordusu gelecek diye ikna edilerek ellerindeki silahları yerel yöneticilere teslim ettikten sonra katliam şiddetlen­miş, 23 Nisan 1909 günü Hareket Ordusu’nun bir bölüğü şehre girdiğinde ise ortalık kan gölüne dönmüştü. Şiddet olayları buna rağmen durmadı. Sadece Adana’da değil Misis, incirlik, Ceyhan (Hamidiye), Osmaniye, Tarsus, Sis (Kozan) kazalarında da sürdü. 25 Nisan’da Adana’da bazı Ermeni gençlerinin askerî kışlaya silahlı saldırıda bulunması üzerine Adana’da yeni bir alevlenme yaşandı.

    Olaylarda kaç kişinin öldüğü hâlâ bilinmiyor. Çünkü Yusuf Kemal Bey ve Hagop Babikyan görüş ayrılıkları yüzünden raporlarını hazırlayamamışlar; bir süre sonra da Babikyan evinde şüp­heli biçimde ölmüştü. Ölümünden sonra Babikyan’ın evine giden bir Ermeni ve bir Türk mebus Babikyan’ın raporunu mühürleye­rek resmî olarak yayımlanana kadar eşine teslim etmiş, ancak bir grup Ermeni mührü kırarak mektubun bir kopyasını almıştı. 1912 yılında Kilikya gazetesinde yayımlanan bu kopyaya göre Adana iğtişaşı’nda hayatını kaybeden Ermeni sayısı 21 bindi.
    Adana Piskoposluğu’nun raporuna göre 17.844, Patrikhane’nin Adana’ya gönderdiği heyete göre 21.236 ölü (Ermeni?) vardı. Ay­rıca kiliseler, okullar, tiyatro binaları, değirmenler, camiler, han ve oteller, evler, dükkânlar hasar görmüştü.
    ... imperium turcicum