1. 1.
    Mustafa Kemal 1927 yılında CHP Kongresi’nde okuduğu Nutuk’a “1919 yılı Mayısının 19’uncu günü Samsun’a çıktım. Genel durum ve görünüş...” diye başladığından beri, resmî tarihe göre 19 Mayıs kutsal bir gündür. Hâlbuki Mustafa Kemal’in Millî Mücadele’ye birlikte başladığı muhafazakâr asker Kâzım Karabekir’e göre bugünün Millî Mücadele açısından özel bir anlamı yoktur. Karabekir’e göre ‘istiklal Harbi yapmak fikri’ yani ‘kurtuluş için silah kul­lanmak’ fikri, ilk kez kendisi tarafından 29 Kasım 1918’de ismet Bey’e, Zeyrek’te, ağabeyinin Süleymaniye Camii’ne bakan evinde açılmıştı. Karabekir’in iddiasına göre, ismet inönü “Bu iş bitti Kâzım, gidip çiftlik satın alalım, sen Kâzım Ağa ol ben ismet Ağa olayım,” demişti. Karabekir’e göre Fevzi Paşa “Ondan beterdi.” 5 Nisan 1919’da Erzurum’daki 15. Kolordu Kumandanlığı’na atanan Kâzım Karabekir, göreve gitmeden önce Vahdeddin’e düş­mana direnme önerisini yapmış, Vahdeddin’i ikna ettikten sonra 11 Nisan’da Şişli’deki evinde hasta yatan Mustafa Kemal’e veda ziyaretine gitmişti. Anadolu’da ‘millî bir hükümet kurma’ fikrini Mustafa Kemal, “Bu da bir fikirdir, ahval günden güne size hak verdiriyor (...) iyi olayım, size katılmaya çalışırım,” diye cevap­lamıştı. Karabekir, 13 Nisan’da Gülcemal Vapuru ile yola çıkmış, 19 Nisan 1919’da Trabzon’a gelmiş, oradan da Erzurum’a geçmişti. Mustafa Kemal ise ancak yeni Ahmed izzed Paşa Kabinesi’nde Harbiye Nazırı olarak atanmadığını öğrendikten sonra Anadolu’ya geçmeye karar vermişti. Kısacası Kazım Karabekir’e göre, ilk adımları hep kendisi atmıştı, Mustafa Kemal onu izlemişti.

    Tarihçi Lord Kinross ve Stanford Shaw’a göre Mustafa Kemal’in istanbul’dan umudunu kesen bir diğer olay, ingilizlerle yaptığı temasların sonuç vermemesiydi. ingiliz Daily Mail gazetesi muhabiri G. Ward Price’a göre, Mustafa Kemal kendisine “Eğer ingiliz­ler Anadolu’da sorumluluğu üstlenmek niyetinde iseler, tecrübeli Türk idarecilerine ihtiyaçları olacaktır. Bu sıfatla yardımımı arz edebileceğim bir makamla temas etmek isterim,” demiş, Price'da Mustafa Kemal’i ingiliz istihbaratından bir albayla görüştürmeye çalışmıştı. Price’a göre albay teklifle ilgilenmemiş, “Çok geçme­den iş isteyen daha bir sürü Türk generali olacak,” demişti. Bugünlerde italyan Başdelegesi Kont Sforza Mustafa Kemal’le bazı görüşmeler yapmış, ancak italyanların istanbul’daki etkileri sınırlı olduğu için bunun arkası gelmemişti. Mustafa Kemal bu arada istanbul’daki ingiliz Siyasi irtibat Subayı J. G. Bennett ile de gö­rüşmeye çalışmıştı. Bütün bunlardan bir sonuç çıkmayınca da Anadolu’ya gitmekten başka çaresi kalmamıştı. Gitmek için de, Vahdeddin’in kendisini 30 Nisan’da Ordu Müfettişi olarak görevlendirmesini beklemişti. Padişah tarafından verilen ‘Fahri yaver-i hazret-i padişahı’ unvanı ile kuvvetlendirilen Mustafa Kemal’in görevi, bir süredir ingilizleri rahatsız eden Türk ve Pontuslu çetecilerin eylemlere sahne olan Karadeniz bölgesinde asayişi sağ­lamaktı. Dolayısıyla ‘Samsun’a gidiş’ Millî Mücadele’nin başlama tarihi değildi ve Mustafa Kemal, nutuk'a bu cümleyle başlayın­caya kadar 19 Mayıs 1919 tarihi kimsenin umurunda olmamıştı.
    2 -3 ... imperium turcicum